Periferik damar yolu açılması, kan örneklerinin alınması, intravenöz sıvı tedavisi, ilaç uygulamaları ve acil müdahaleler için en sık kullanılan temel tıbbi işlemlerden biridir. Hastane öncesi acil müdahalelerde ve acil servislerde, sağlık personeli (paramedik, ATT, hemşire vb.) özellikle kritik hasta bakımı sırasında ilaç ve sıvı uygulamalarını gerçekleştirebilmek için hızla etkili bir damar yolu açmak zorundadır.
Damar yolu, hastalara ilaç, serum, total parenteral beslenme ve kan transfüzyonu gibi uygulamaları gerçekleştirmek için dolaşım sistemi ile dış ortam arasında doğrudan bir bağlantı sağlamak amacıyla vene kateter yerleştirilmesi işlemidir.
Damar yolu, periferik veya santral venlere açılabilir ve periferik venöz uygulamalarda uygun ven seçimi, tedavinin süresi, hastanın damar yapısı ve ekstremiteyi kullanma durumu gibi faktörlere bağlıdır; intravenöz uygulama tekniğinde başarı ise yalnızca anatomik bilgiye değil, aynı zamanda hastanın venlerinin görülebilir ve hissedilebilir olmasına da bağlıdır.
Periferik damar yolu kısa süreli tedaviler (1-2 saat veya birkaç gün) için tercih edilir. El ve ayak üzerindeki venler en çok tercih edilen venlerdir.
Kullanılan Venler:
- Kol ve Ön Kol Venleri: Tedavi sırasında sık kullanılsa da, ön kol venleri çok ağrılı uygulamalara neden olabileceğinden zorunlu durumlar dışında tercih edilmemelidir.
- El ve Ayak Venleri: Yüzeyel yapıları nedeniyle kısa süreli tedaviler için uygundur.
- Bebeklerde: Alın ve saçlı deri bölgesindeki venler sıklıkla tercih edilir.
ANATOMİ
Periferik damar yolu açılırken genellikle kolay erişilebilir, yüzeyel ve yeterli genişlikte olan venler tercih edilir.
Üst Ekstremite Venleri (Kol ve El)
- Median Cubital Ven: Dirsek çukurunda yer alır ve genellikle ilk tercihtir.
- Basilik Ven: Kolun iç kısmında, daha derin yerleşimlidir.
- Sephalik Ven: Kolun dış tarafında bulunur, yüzeyeldir.
- Dorsal Metakarpal Venler: El sırtındaki yüzeyel venlerdir.
- Antebrachial Venler: Ön kol boyunca uzanır.
Alt Ekstremite Venleri (Bacak ve Ayak)
- Safen Ven (Büyük Safen Ven): Bebeklerde ve çocuklarda tercih edilir.
- Dorsal Venler (Ayak Sırtı): Yüzeyel ve erişimi kolaydır.
- Lateral Malleolar Venler: Ayak bileği çevresindedir.
Not: Bacak venleri flebit ve emboli riski nedeniyle rutin olarak kullanılmaz, genellikle çocuklarda veya üst ekstremite kullanılamadığında tercih edilir.
Bebek ve Çocuklarda
- Skalp Venleri: Alın (V. facialis) ve saçlı deri (V. temporalis superficialis).
- Ayak Venleri: Ayak sırtı venleri.
Kafa bölgesindeki venler için arteriyel atım kontrolü yapılmalıdır.
ENDİKASYONLAR
- Acil durumlarda (arrest, şok, travma) sıvı ve ilaç yolu oluşturmak
- Sıvı volüm replasmanı
- Oral alamayan hastalarda ilaç tedavisi
- Hızlı ilaç etkisi sağlamak
- Elektrolit dengesini düzenlemek
- Total parenteral beslenme
UYGULAMA
Genel Yaklaşım: Distal kısımdaki venlerden başlanarak proksimale doğru ilerlenmelidir. Üst ekstremite, alt ekstremiteye göre; distal bölgeler, proksimal bölgelere göre tercih edilir.
Prosedür Adımları
- Rıza ve Hazırlık: Hasta bilgilendirilir, rıza alınır. Eller yıkanır, eldiven giyilir.
- Pozisyonlama: Kol kalp seviyesinin altında tutulur.
- Ven Seçimi ve Turnike: Venin 10–15 cm üstünden turnike bağlanır. Arteriyel akım kesilmemelidir.
- Ven Doldurma: Gerekirse ven sıvazlanır veya hafifçe vurulur.
- Antisepsi: Ven bölgesi antiseptik solüsyonla silinir.
- Giriş:
- Doğrudan Teknik: 15-20 derece açıyla deri ve ven aynı anda delinir (Büyük venler).
- Dolaylı Teknik: Önce deri 30-45 dereceyle geçilir, sonra açı düşürülüp vene girilir (Küçük venler).
- Kan Kontrolü ve İlerleme: Kan gelince kılavuz iğne sabit tutulup plastik kanül ilerletilir.
- Turnike Çözme: Turnike açılır, iğne çıkarılırken vene bası uygulanır.
- Kontrol ve Sabitleme: Serum fizyolojik ile açıklık kontrol edilir, flasterle sabitlenir.
- Atık ve Kayıt: İğne atık kutusuna atılır, işlem kaydedilir.
MALZEME VE DONANIM
Damar yolu girişimlerinde kullanılan malzemeler hastane ve ambulanslarda standarttır. Acil durumlarda özellikle travma hastalarında, hasta stabilize edildikten sonra nakil sırasında damar yolu açılması önerilir.
UYARI VE ÖNLEMLER
- Sklerozan/Vazopressör İlaçlar: Mümkünse santral yoldan verilmelidir.
- Yaralı Ekstremite/AV Fistül: Bu bölgelerden kaçınılmalıdır.
- Enfekte/Yanık Cilt: Girişim yapılmamalıdır.
- Turnike Süresi: 2 dakikayı geçmemelidir.
- Değişim Süresi: Sorun yoksa 48-72 saatte bir değiştirilmelidir.
KOMPLİKASYONLAR
VİDEO
(Video linki buraya eklenecek)
SORU
(İlgili soru linki buraya eklenecek)
PODCAST
(Podcast linki buraya eklenecek)
KAYNAKLAR
- T.C. Sağlık Bakanlığı Temel Eğitim Modülü Kitabı
- Tintinalli 2010
- MEGEP İntravenöz İlaç ve Sıvı Uygulama Modülü
İLGİLİ YAZI
