Bu İçerik Sadece Aboneler İçindir
Küme baş ağrıları, trigeminal otonomik sefalji olarak bilinen birincil baş ağrısı tipinin en yaygın olanıdır. Toplumda oldukça nadir görülür (%0,1). Genellikle ağrıya parasempatik otonom sinir sistemi bulguları eşlik ettiği için kolay tanı konulan bir hastalıktır. Baş ağrısı periyodik olarak yaşam boyu, tek taraflı ve kümelenmiş tarzda, genellikle göz çevresinde, zonklayıcı karakterde ve hep aynı tarafta meydana gelir.
Patofizyoloji
Patofizyolojisi ve etiyolojisi tam olarak anlaşılamamış olup, bir çeşit primer nörovasküler baş ağrısı tipinde tanımlanmaktadır. Kesin olmamakla birlikte baş ağrısının, trigeminal otonomik refleks yolu olarak adlandırılan beynin tabanındaki sinir yolunun aktive olmasıyla ortaya çıktığı kabul edilmektedir.
Hastaların çoğunda genellikle ilkbahar ya da sonbaharda mevsimsel küme baş ağrısı görülür. Bozukluk sporadiktir, ancak tek bir ailede otozomal dominant paternli nadir vakalar da bildirilmiştir. Hastaların yaklaşık %80’i ağır sigara içicisi, %50’sinde ise ağır etanol kullanımı öyküsü vardır. Başlangıç yaşı genellikle 20-40 arasındadır; ancak diğer yaş gruplarında da görülebilir.
Tetikleyici Faktörler:
- Subkutan histamin enjeksiyonu (hastaların çoğunda ataklara neden olur)
- Stres
- Alerjenler ve mevsimsel değişiklikler
- Nitrogliserin (bazı hastalarda atakları tetikleyebilir)
- Cinsel aktivite
- Sıcak hava
Risk Faktörleri
- Erkek cinsiyet
- 30 yaşından büyük olmak
- Az miktarda vazodilatör (örneğin alkol) kullanımı
- Önceki kafa travması veya ameliyatı öyküsü
Klinik
Küme tipi baş ağrısı birkaç haftalık kümeler şeklinde gelir. Oldukça şiddetlidir ve hastayı gece uykusundan uyandırabilir. Genellikle tek taraflı, göz çevresinde ve zonklayıcı karakterdedir. Şiddetli ataklar genellikle 15-180 dakika sürer. Belirgin bir tetikleyici olmadan aniden ortaya çıkabilir ancak alkol, nitro içeren ilaçlar ve yüksek irtifa atağı tetikleyebilir. Mevsimsel ritim karakteristiktir; atak dönemlerinden sonra hastalar aylar veya yıllarca belirtisiz kalabilirler.
Ağrı bazen yanma, sıkıştırma veya yırtılma gibi hissedilir; şiddeti “dayanılmaz” olarak tarif edilir. Genelde gece saatlerinde oluşur ve aşağıdaki otonom belirtiler eşlik eder:
- Gözde kızarıklık
- Lakrimasyon (Gözyaşı artışı)
- Rinore veya burun tıkanıklığı
- Alın veya yüz terlemesi
- Huzursuzluk (yerinde duramama, sallanma)
- Miyozis, pitoz ve/veya göz kapağı ödemi
Tanı
Tanı kliniktir. Başağrısı ile başvuran hastaların tanısında esası hastanın hikayesi oluşturmaktadır. Tanı aşamasında baş ağrısının primer veya sekonder olup olmadığının ayrımı en önemli basamaktır. Ataklar sırasında histamin artışı gibi laboratuvar bulguları olsa da klinik pratikte tanı için hikaye yeterlidir.
Ayırıcı Tanı
- Paroksismal Hemikrani: 2-30 dakika sürer, indometasine tam yanıt verir.
- Gerilim Baş Ağrısı: İki taraflı, sıkıştırıcı, orta şiddetli ağrıdır.
- Trigeminal Nevralji: Saniyeler süren, elektrik çarpması tarzında bıçaklayıcı ağrıdır.
- SUNCT Sendromu: Çok kısa süreli, tek taraflı otonom bulgulu ataklar.
- Diğer: Sinüs enfeksiyonları, hipofiz tümörleri.
Görüntüleme
Görüntüleme çalışmaları tanı koydurucu değildir ancak ikincil nedenleri dışlamak için yararlıdır. Atipik trigeminal otonomik baş ağrısı olan tüm hastalarda; intrakraniyal ve servikal vaskülatür, sellar ve paranazal bölgeleri içeren beyin görüntülemesi önerilir.
Tedavi
Tedavi iki yönlüdür: akut atak tedavisi ve önleyici (profilaktik) tedavi.
Akut Tedavi
- Oksijen: Küme baş ağrıları için en spesifik tedavidir (A düzeyi öneri). Geri solumalı olmayan maske ile 15-20 dakika boyunca 7-12 lt/dk, %100 Oksijen solutulması hastaların çoğunda 5-10 dakikada etki gösterir. Yan etkisi yoktur.
- Triptanlar: Subkutan sumatriptan veya nazal sprey zolmitriptan önerilir (A düzeyi öneri). Oral formlar yavaş etki ettiği için tercih edilmez.
- Diğer: İntranazal lidokain, oktreotid ve ergotamin seçenekler arasındadır.
Hastalara tetikleyicilerden (özellikle alkol) kaçınmaları ve sigarayı bırakmaları önerilir.
Kaynaklar
- ICHD-3 Trigeminal Autonomic Cephalalgias
- StatPearls – Cluster Headache
- Türk Nöroloji Derneği – Baş Ağrısı Tanı ve Tedavi Rehberi
- Okan Hastanesi – Küme Tipi Baş Ağrısı Verileri
- Journal of Emergency Medicine (JEM) – Cluster Headache Management
İlgili Yazı
