Yanık : Olay Yeri ve Acil Servis Yaklaşımı

Yanık, ısı, radyasyon, elektrik veya kimyasal ajanlarla temas sonucunda deri bütünlüğünün bozulması olarak tanımlanabilir. Yanıkların %86’sı termal yaralanmadan kaynaklanırken, yaklaşık %4’ü elektriksel ve %3’ü kimyasal nedenlerden kaynaklanır. Yanıkların mağdurlarının çoğu küçük çocuklardır ve hastaların çoğu ayaktan tedavi edilir. Tüm yanık kurbanlarının yaklaşık %6,5’u ise uzmanlaşmış yanık merkezlerinde tedavi edilmektedir.

Yanık nedeniyle meydana gelen ölüm ve sakatlıklar, dünyanın birçok ülkesinde en önemli sağlık sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır.

Yanıklı hastaların değerlendirilmesi, tedavisi ve yanık merkezlerine sevk kararı yanık derinliği (derecesi 1., 2., 3. Derece), yanan vücut yüzey alanının büyüklüğüne (dokuzlar kuralı), yanığın kapladığı alan (yüz, gözler, kulaklar, burun, eller, ayaklar ve perine), yaş (<10 veya >50 yaş), spesifik hasta özellikleri, ilişkili yaralanmalar (inhalasyon ve diğer travmatik yaralanmalar), ek yaralanmalar veya diğer tıbbi sorunlar gibi bireysel hasta özelliklerine dayanmaktadır.

Yanık, bir insanın karşılaşabileceği en ağır fiziksel ve psikososyal travmaya yol açan bir durumdur. Özellikle ciddi yanıklı hastalarda hızla ortaya çıkan fizyopatolojik değişiklikler nedeniyle, yakın bilinçli gözlem ve acil yardım gerekmektedir. Hepinize iyi okumalar dileriz.

ANATOMİ

Yüzeyden derine doğru vücuda baktığımız zaman aşağıdaki yapılardan oluştuğunu görürüz.

1. Epidermis: Stratum corneum, stratum lusidum, stratum granülosum, stratum spinosum, stratum germinatiuum
2. Dermis
3. Subkutan doku/yağ dokusu
4. Fasya
5. Kaslar
6. Kemikler

ETİYOLOJİ

• Sıcak sıvı
• Sıcak metal, cam veya diğer nesneler
• Buhar
• Ateş
• Suiistimal
• Güçlü asitler, küllü su, boya tineri veya benzin gibi kimyasallar
• Elektrik akımları
• X-ışınlarından gelen radyasyon
• Güneş ışığı veya ultraviyole ışık

EPİDEMİYOLOJİ

Yanıkların yaklaşık;

• %86’sı termal (sıcak yüzeyler, sıcak sıvılar, buhar veya alevle temastan kaynaklanan)
• %4’ü elektriksel
• %3’ü kimyasaldır.

Alev ve sıcak sıvılarla haşlama yanıkları, çocuklar ve yetişkinler arasında yanıkların önde gelen nedenidir. Yetişkinler genellikle alev yanıklarıyla yaralanırken, beş yaşından küçük çocuklar daha sık sıvılarla haşlanma yanıklarıyla yaralanmaktadır. Yanık yaralanmaları daha çok düşük ve orta gelirli insanları etkiler. Evde meydana gelen yanıklar, tüm ciddi yanıkların %25’ini oluşturmaktadır.

PATOFİZYOLOJİ

Deri vücudu enfeksiyondan koruyan ısı ve sıvı kaybını önleyen bir bariyer gibi görev görür. Bu bariyerin ortadan kalkması enfeksiyona yol açar, ısı ve sıvı dengesi bozulmalarla sonuçlanır. Yanıklardan kaynaklanan ısı, protein denatürasyonuna ve dolayısıyla koagülasyon nekrozuna neden olur.

Yanık Tipleri

• Termal (Isı) Yanıklar: En sık görülen türdür. 70°C ve üstünde hücresel harabiyet çok yüksektir. Ani ısı transferi büyük harabiyete neden olur. (Katı, sıvı, buhar, ateş)
• Kimyasal Yanıklar: Asidik (koagülasyon nekrozu) veya Alkali (sıvılaşma nekrozu – daha derin ve şiddetli).
• Radyasyon Yanıkları: Radyoaktif maddeler veya UV ışınları.
• Elektrik Yanıkları: Yüksek gerilim, doku ve organ hasarı. Derinlik önemlidir, küçük giriş-çıkış yaraları aldatıcı olabilir.

KLİNİK VE DEĞERLENDİRME

Yanığın hikayesinde; yanığın oluş şekli, maruz kalma süresi, etken madde sorgulanır. Fizik muayenede yanığa eşlik eden genel muayene bulguları ve inhalasyon hasarı bulguları (kuru öksürük, seste boğukluk, burun kıllarında yanık vb.) değerlendirilir.

Termal Yanıkların Şiddetini Belirleyen Beş Faktör:

1. Derinlik (1., 2., 3. derece)
2. Dokuzlar Kuralı (Yüzey alanı)
3. Kritik yanıklar ve bölgeler
4. Hastanın yaşı
5. Hastanın genel sağlık durumu

Derinliğin Değerlendirilmesi

• Birinci Derece Yanık: Epidermis seviyesinde. Kırmızı, ağrılı, bül yok. 3-4 günde iyileşir. (Güneş yanığı).
  
• İkinci Derece Yanık: Epidermis ve dermisin bir kısmı. Bül (su kesecikleri) vardır.
  • Yüzeysel: Pembe/kırmızı, ıslak, ağrılı. 10-14 günde iyileşir.
  • Derin: Kiraz kırmızısı, kuru, künt duyu. 3-8 haftada iyileşir, skar bırakabilir.

  

• Üçüncü Derece Yanık: Tam kat yanık. Kuru, kösele gibi, eskar var, ağrısız (sinir uçları yanmıştır). Cerrahi tedavi (greft) gerekir.
  

Yanık Genişliğinin Değerlendirilmesi (Dokuzlar Kuralı)

Erişkinde “9’lar Kuralı”, çocuklarda “Lund-Browder Şeması” kullanılır. Hastanın avuç içi (parmaklar dahil) yaklaşık %1 kabul edilir.

HASTANE ÖNCESİ VE ACİL YAKLAŞIM

1. Uzaklaştırma: Kazazede yakıcı ajandan uzaklaştırılır, yanma süreci durdurulur. Islanan kıyafetler çıkarılır (yapışanlar zorlanmaz).
2. Soğutma: Küçük yanıklarda ilk 15 dk içinde akan çeşme suyu ile 20 dk soğutma yapılır (Buz uygulanmaz!).
3. Hava Yolu (ABC): Öncelik her zaman ABC’dir. İnhalasyon yanığı şüphesinde (kapalı alan yangını, yüzde yanık, isli balgam) erken entübasyon düşünülür. %100 Oksijen verilir.
4. Damar Yolu ve Sıvı: Geniş yanıklarda damar yolu açılır, sıvı başlanır.
5. Özel Durumlar:
   • Elektrik: Akım kesilir, CPR gerekebilir, travma kontrolü yapılır.
   • Kimyasal: Kuru kimyasallar fırçalanır, bol su ile uzun süre (60 dk) yıkanır. Nötralizan kullanılmaz.

ACİL SERVİS YÖNETİMİ

1. Hava Yolu Güvenliği: Şüphe halinde gecikmeden entübasyon.
2. Yanık Yüzdesi Hesabı: 9’lar kuralı veya Lund-Browder.
3. IV Hidrasyon (Parkland Formülü):
   • Erişkinde >%20, çocukta >%10 yanıklarda IV sıvı (Ringer Laktat) başlanır.
   • Parkland Formülü: 2-4 ml x kg x Yanık Yüzdesi.
     • (TLS 10 güncellemesiyle 2 ml önerilmektedir).
     • Toplam miktarın yarısı ilk 8 saatte, kalanı sonraki 16 saatte verilir.
     • Hedef idrar çıkışı: Erişkin 30-50 ml/saat, Çocuk 1-2 ml/kg/saat.

   

4. Pansuman ve Bakım:
   • Yara temizlenir (serum fizyolojik).
   • Gümüş sülfadiyazin, nitrofurazon gibi topikal ajanlar kullanılır (Yüz hariç).
   • Ödem nedeniyle takılar çıkarılır.
   • Ağrı için analjezik (NSAİİ veya opioid) verilir. Lokal anestezik sürülmez.
   • Tetanoz profilaksisi yapılır.
5. Eskaratomi/Fasyotomi: Dolaşımı veya solunumu kısıtlayan çevresel yanıklarda (kompartman sendromu riski) değerlendirilir.
6. Diğer: %30 üzeri yanıklarda NG sonda, stres ülseri profilaksisi.

İdame Sıvı Tedavisi (Holliday-Segar – Çocuklar)

• İlk 10 kg: 100 mL/kg/gün
• İkinci 10 kg: 50 mL/kg/gün
• 20 kg üzeri her kg için: 20 mL/kg/gün

YATIŞ VE SEVK ENDİKASYONLARI

• Her yaşta >%20 TYG (2. ve 3. derece)
• Her yaşta >%5-10 TYG (3. derece)
• <10 yaş ve >50 yaş hastalarda >%10 TYG (2. ve 3. derece)
• Yüz, el, ayak, genital bölge, perine ve büyük eklem yanıkları
• Elektrik, kimyasal ve inhalasyon yanıkları
• Eşlik eden travma veya kronik hastalık
• Çocuk istismarı şüphesinde

HASTA EĞİTİMİ VE ÖNLEME

Sıcak Sıvı Yanıkları

• Islanan tüm kıyafetler dikkatlice çıkarılır.
• Yanan bölge soğuk (buzsuz) su ile yıkanır, steril örtüyle kapatılır.

Alev Yanıkları

• Hasta yangın alanından uzaklaştırılır, yangın söndürülür (durdur, düş, yuvarlan).
• Karbon monoksit zehirlenmesi açısından değerlendirilir, %100 oksijen verilir.

Elektrik Yanıkları

• Akım kesilir.
• CPR gerekliliği ve eşlik eden travmalar (düşme vb.) değerlendirilir.

Kimyasal Yanıklar

• Kuru kimyasallar fırçalanır.
• Bol suyla (60 dk) yıkanır. Nötralizan kullanılmaz.

ÖRNEK REÇETE

Daha fazla reçete bilgisine buradan ulaşabilirsiniz.

PODCAST

(Podcast linki buraya eklenecek)

SORU

KAYNAKLAR

• Yanık Tedavi İlkeleri – DergiPark
• Sağlık Bakanlığı Yanık Tedavi Algoritması
• NCBI Bookshelf: Burns
• TPCD Yanık Bilgilendirmesi

İLGİLİ YAZI

https://www.acilcalisanlari.com/atls-10-bakis-travmada-guncellemeler.html