FAST / E-FAST Protokolü

Ultrasonografi yaklaşık 50 yıldan beri travma hastasının abdominal değerlendirmesi için sıklıkla kullanılan bir noninvaziv görüntüleme yöntemidir. Fakat ilk olarak 1990’lı yıllarda yazılı olarak travma hastalarını hızlı değerlendirmesinde kullanımı anlatılmaya başlanmış ve zamanla travma hastasının ilk değerlendirmesinin standart bir parçası haline gelmiş ve “Focused Assessment with Sonography for Trauma (FAST)” olarak adlandırılmıştır. Sonrasında da bu değerlendirmeye torasik görüntüleme eklenerek Extended-FAST (E-FAST) adını almıştır.

İleri Travma Yaşam Desteği kılavuzlarında da “Advanced Trauma Life Support (ATLS)” ilk bakının standart bir parçası olarak yerleşmiştir. Travma hastasının ilk değerlendirmesi yanı sıra travmaya maruz kalmış hastanın stabilitesinin bozulması durumunda da yatak başı tekrarlayan değerlendirmelerle de hasta tekrar tekrar hızlı, doğru ve non-invaziv olarak değerlendirilebilir.

Travmatik yaralanmalar bütün dünyada 45 yaşından genç bireyler arasında önde gelen ölüm nedenidir. Travmatik yaralanmaların %80 künt travmalardır ve ölümlerin çoğu kanamaya bağlı, hipovolemik şoka sekonder gelişir. Künt travmaların yüzde 12’sinde ise intraperitoneal kanamalar görülür; bu nedenle, travmayı hızlı bir şekilde değerlendirmek çok önemlidir.

Ultrason cihazının acile girmediği yıllarda hekimler hemoperitonu saptamak için tanısal peritoneal lavaj (DPL) uygulamışlardır. Bu uygulama %96 ile %99 sensitve ve %98 spesifik olmakla birlikte, invaziv olduğu için %1’lik bir komplikasyonuda içermektedir. BT ise 100 cc kadar az intraperitoneal sıvı saptayarak karın içi yaralanmaların teşhisinde altın standart olmaya devam etmektedir. Ama tomografi aynı zamanda zaman kaybı yaratmakta, hastanın acil dışına transferi hemodinamik olarak stabil olmayan hastaların değerlendirilmesini zorlaştırmaktadır. Bunun ışığında, erken radyolojik görüntüleme, travmatik yaralanmaların tanımlanması için çok önemlidir. Laparotomi gerektiren hastalarda her 3 dakikalık gecikme mortaliteyi yaklaşık %1 oranında artırmaktadır.

FAST VE E-FAST NEDİR?

FAST (Focused Assessment with Sonography for Trauma): Travma hastalarında ikincil bakıya entegre edilmiş, göğüs ve karında potansiyel boşlukların ultrason ile değerlendirilmesi esasına dayanan bir muayenedir. FAST muayenesi ile üç potansiyel boşluğu patolojik sıvı açısından değerlendirir. FAST ile perikardiyal boşlukta ve peritonun ayakta ve yatarken oluşan en derin boşluklarında sıvı birikimleri tespit edilmesi amaçlanır ve sensitivite %42, spesifite %98’dir. Bunun yanı sıra 200 mL’nin altındaki sıvı birikimleri FAST değerlendirmesi sırasında farkedilmeyebilir.

E-FAST (Extended-FAST): Günümüzde travma hastasının etkin değerlendirilebilmesi için bazı kullanışlı sonografik pencereler FAST’e eklenmiştir. Bunlardan FAST protokolüne akciğer ultrasonunun da eklenmesiyle oluşturulmuş muayene modelidir ve hemotoraks ve pnömotoraksı tanımlamak için torasik pencere değerlendirmesini içerir. Yapılan çalışmalarda pnömotoraks görüntülenmesinde ultrasonun supin pozisyonda düz grafiye göre daha duyarlı olduğu ortaya konmuştur. Plevral boşlukta sıvı ya da hava varlığı tespit edilmesi amaçlanır ve sensitivite %95, spesifite %91’dir.

ANATOMİK DEĞERLENDİRME

Travma hastaları travma tahtalarında sıklıkla sırtüstü yatar pozisyonda acil servise getirilirler. Bu pozisyonda iken hastalarda sıvıların toplanma yerlerinin anatomik olarak öngörülmesi travma ultrasonografisinde önemlidir.

• Torakal Bölge:
  • Hemotoraks: Toraks boşluğunda kan birikmesi. Kan yatan hastada göğüs kafesinin arka yüzünde toplanır.
  • Hemoperikardiyum: Perikardiyal alanda kan birikmesi. Kan yatan hastada perikardın sol tarafında toplanır.
• Abdominal Bölge (Hemoperitoneum):
  • Sağ Üst Kadran: Sırtüstü yatan hastada sıvının ilk toplandığı bölge karaciğer etrafı alandır. Morrisson boşluğu (karaciğer ve böbrek arası), karaciğer alt ucunun etrafı ve diyafram ile karaciğer arası (subfrenik boşluk) değerlendirilmelidir.
  • Sol Üst Kadran: Diyafram ile dalak arası (Subfrenik boşluk) ve diyafram ile böbrek arası (Splenorenal boşluk) değerlendirilmelidir.
  • Pelvik Bölge: Batın boşluğunun en derin noktasıdır. Mesanenin etrafı ve mesanenin arka komşuluğundaki boşluklar (Douglas ve vezikorektal boşluk) değerlendirilmelidir.

AVANTAJLAR VE DEZAVANTAJLAR

PROB SEÇİMİ

E-FAST PROTOKOLÜ UYGULAMASI

Hasta sırtüstü pozisyonda yatar. E-FAST protokolünde 5 bölge taranır.

1. Sağ Üst Kadran (Hepatorenal Alan / Morrison Poşu)

Serbest intraperitoneal sıvı için en hassas görünümdür. Karaciğer ile böbrek arası hepatorenal boşluk (Morrison poşu) değerlendirilir.

Teknik: Konveks prob, sağ midaksiller hatta 7-11. kot aralıklarına yerleştirilir.

2. Sol Üst Kadran (Splenorenal Alan)

Dalak, dalak üzeri perisplenik boşluk ve diyafram altı değerlendirilir.

Teknik: Prob, sol arka aksiller hatta 7-8. kot aralıklarına yerleştirilir.

3. Pelvik Pencere (Suprapubik Alan)

Mesane sonografik pencere olarak kullanılarak Douglas poşu (kadınlarda) veya retrovezikal boşluk (erkeklerde) değerlendirilir.

Teknik: Prob suprapubik bölgeye yerleştirilir ve pelvise doğru açılandırılır.

4. Subksifoid Pencere (Perikardiyal Alan)

Perikardiyal efüzyon ve tamponad değerlendirmesi yapılır.

Teknik: Prob ksifoid altına yerleştirilir, sol omuza doğru açılandırılır ve düzleştirilerek kalbe bakılır.

5. Anterior Torasik Pencere

Pnömotoraks değerlendirmesi için kullanılır. Plevral kayma hareketi (sliding sign) ve kuyruklu yıldız artefaktları (B çizgileri) aranır.

Teknik: Lineer prob, midklaviküler hatta 3-4. kot aralığına uzunlamasına yerleştirilir.

Video

SORU

PODCAST

(Podcast linki buraya eklenecek)

KAYNAKLAR

• Lecturio – FAST
• Radiopaedia – Pneumothorax
• TATD Ultrasonografi Çalışma Grubu

İLGİLİ YAZI

Odaklanmış Kardiyak USG (FOCUS)