Bu İçerik Sadece Aboneler İçindir
Ülkemiz, üç tarafı denizlerle çevrili bir coğrafyaya sahip olduğu için son yıllarda denizanası (Jellyfish) zehirlenmesi vakalarında artış gözlenmektedir. Küresel ısınma ve deniz taşımacılığının artması gibi etkenler, hem vaka sayısının hem de denizanası türlerinin artmasına neden olmuştur. Denizanaları dokungaçlarında zehir taşırlar ve insanlarla teması sonucunda ağrı, kızarıklık, ürtiker (kurdeşen), vezikül (kabarcık), hipo/hiper pigmentasyon ve yüzeyel nekroz gibi klinik bulgular ortaya çıkar.
Sınıflama
Dünyada Endo-Pasifik kutu deniz anaları (Chironex flexneri) en tehlikeli deniz anası olarak bilinmektedir. Türkiye kıyılarında bulunan bazı denizanası türleri şunlardır:
- Aurelia aurita (Ay denizanası)
- Rhizostoma pulmo (Deniz ciğeri denizanası)
- Pelagia noctiluca (Mor sokar denizanası)
- Cotylorhiza tuberculata (Maviş denizanası)
- Chrysaora hysoscella (Pusula Denizanası)
- Cassiopea andromeda (Ters-Düz deniz anası)
- Rhopilema nomadica (Göçmen Denizanası)
- Phyllorhiza punctata (Beyaz noktalı denizanası)
Kıyılarımızda en sıklıkla gördüğümüz ve orta zehirli olan Chrysaora hysoscella (Pusula Denizanası) kahverengi, sarı-kırmızı tonlarında bulunur. Rhopilema nomadica (Göçmen Denizanası) ise Süveyş kanalı aracığıyla ülkemize gelmiş, zehirli bir türdür.
Patofizyoloji
Denizanaları, tentaküllerini (uzantılarını) kaplayan milyonlarca nematosit aracılığıyla zehir salar. Temas anında nematositler, dermise zehir enjekte eden ok benzeri bir mekanizmayı tetikler. Zehir içeriğinde nörotoksik peptidler, histamin, hiyalüranidazlar ve çeşitli hemolitik/kardiyotoksik toksinler bulunur.
Zehir içindeki proteolitik enzimler kan damarlarını etkileyerek hemorajiye ve organ hasarına yol açabilir. Reaksiyon doğrudan toksik etkiden veya immünolojik (IgE aracılı) yanıttan kaynaklanabilir.
Klinik
En yaygın klinik tablo lokalize reaksiyonlardır:
- Şiddetli yanma ve ağrı
- Eritem (genellikle kamçı izi benzeri desenli)
- Kaşıntı ve şişme
- Vezikül ve bül oluşumu
Irukandji Sendromu: Kutu deniz analarının neden olduğu, sokma yerinde hafif ağrı sonrası 30 dakika içinde gelişen şiddetli sırt ağrısı, kas krampları, hipertansiyon ve kardiyak komplikasyonlarla karakterize tablodur.
Tanı
Tanı esas olarak öykü ve fizik muayene ile konulur. Hastanın denizle temas öyküsü ve lezyonun karakteristik görünümü tanıyı destekler.
Tedavi
Farmakolojik Yaklaşım:
- Analjezikler: NSAİİ veya şiddetli ağrıda opiyatlar.
- Antihistaminikler: H1 reseptör blokerleri (Feniramin vs.) kaşıntı ve ödem için.
- Kortikosteroidler: Topikal veya sistemik (Prednol) enflamatuvar yanıtı baskılamak için.
- Lokal Anestezikler: Lidokainli kremler ağrı kontrolüne yardımcı olur.
Acil Servis Yönetimi
- ABC (Havayolu, Solunum, Dolaşım) stabilizasyonu sağlanır.
- Tentaküller deniz suyu ile yıkanarak uzaklaştırılır (Eldiven kullanılmalı!).
- Ağrı için sıcak uygulama veya soğuk kompres (türe göre) yapılır.
- Sistemik semptom (hipotansiyon, anafilaksi) varsa agresif tedaviye geçilir.
- Tetanoz profilaksisi sorgulanmalıdır.
Korunma Ve Hasta Eğitimi
Riskli bölgelerde koruyucu kıyafet giyilmeli, ölü denizanalarına dahi dokunulmamalıdır. Alerji öyküsü olanlar yanlarında adrenalin oto-enjektörü bulundurmalıdır. Vatandaşlarımızın güncel denizanası takibi için www.yayakarsa.org projesine destek vermesi önerilir.
KAYNAKLAR
- Montgomery L, Seys J, Mees J. To Pee, or Not to Pee: A Review on Envenomation and Treatment in European Jellyfish Species. Mar Drugs. 2016;14(7):127.
- Cegolon L, Heymann WC, Lange JH, Mastrangelo G. Jellyfish stings and their management: a review. Mar Drugs. 2013;11(2):523-50.
- TUDAV (Türk Deniz Araştırmaları Vakfı). Ya Yakarsa Projesi Verileri. 2020-2024.
- StatPearls. Jellyfish Envenomation. [Erişim: 2024].
İlgili Yazı
