Erkeklerde İdrar Retansiyonu

Üriner retansiyon, idrarın istemli olarak yapılamaması veya mesanenin tam boşaltılamaması ile karakterize, akut ya da kronik seyir gösterebilen önemli bir ürolojik tablodur.

Akut üriner retansiyon, özellikle erkeklerde sık görülen ve çoğu zaman benign prostat hiperplazisine (BPH) bağlı gelişen, şiddetli suprapubik ağrı, dolgunluk ve belirgin rahatsızlık hissiyle seyreden bir ürolojik acildir.

Acil çalışanları için kritik noktalar:

• Hastalar genellikle “Hocam sabahtan beri hiç idrar yapamadım, karnım şişti” şikâyetiyle gelir.
• Tedavide gecikme; mesane dekompansasyonu, böbrek fonksiyon kaybı ve enfeksiyon gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir.
• Akut retansiyon çoğu zaman tedavi edilebilir ve geri döndürülebilir bir tablodur; doğru ve hızlı acil yaklaşım belirleyicidir.

ANATOMİ

ETİYOLOJİ

Acil açıdan bakıldığında akut üriner retansiyon nedenleri pratik olarak şöyle sınıflanabilir:

1. Obstrüktif Nedenler (En Sık)

Acilde: Ani başlayan tam işeme kesilmesi, belirgin suprapubik ağrı + alt batın distansiyonu varsa ilk akla gelen grup burasıdır.

• BPH (Benign Prostat Hiperplazisi): En sık nedendir.
• Üretra darlığı ve Prostat kanseri.
• Mesane taşları: Özellikle mesane çıkımına oturan taşlar.
• Fimozis, parafimozis.
• Kabızlık: Rektum doluluğuna bağlı mesane boynu basısı (özellikle yaşlılarda).
• Üretral yabancı cisim, üretral travma.

2. Enfeksiyöz / İnflamatuvar Nedenler

Acilde: Ateş, dizüri, perine/prostat hassasiyeti, lökositoz ve CRP yüksekliği eşlik edebilir.

• Akut prostatit: Prostat ödemine bağlı tıkanma.
• Üretrit, sistit (mukozal ödem).
• Genital herpes, Varisella-Zoster (sakral sinir tutulumu).

3. Nörolojik Nedenler

Bu hastalarda üriner retansiyon, nörolojik acilin ilk bulgularından biri olabilir.

• İnme, Spinal kord yaralanması.
• Multipl skleroz (MS), Parkinson hastalığı.
• Kauda ekuina sendromu (Kırmızı Bayrak).

4. İlaçlara Bağlı Nedenler

Erkek üriner retansiyon olgularının yaklaşık %10’a kadarı ilaç kaynaklıdır. Özellikle yaşlı erkek + yeni başlanmış ilaç öyküsü + BPH zemini varsa mutlaka ilaç listesi taranmalıdır.

• Antikolinerjikler: TCA’lar, antipsikotikler, antihistaminikler.
• Alfa-adrenerjik agonistler: Dekonjestanlar (psödoefedrin vb.).
• Opioidler ve NSAİİ’ler.

EPİDEMİYOLOJİ

Akut üriner retansiyon en sık 60–80 yaş erkeklerde görülür. 70 yaş üstü erkeklerin yaklaşık %10’u, 80’li yaşlardakilerin ise 1/3’ü en az bir atak geçirir.

ACİL SERVİS YAKLAŞIMI

1. İlk Değerlendirme ve Anamnez

• Kırmızı Bayraklar: Yeni gelişen bacak güçsüzlüğü, semer tipi (saddle) anestezi, gaita inkontinansı (Kauda Ekuina?), travma öyküsü (Üretra rüptürü?).
• Süre: Ne zamandır idrar yapamıyor?
• İlaçlar: Yeni başlanan ilaç var mı?

2. Fizik Muayene

• Abdomen: Alt batında distansiyon (glob vesicale), suprapubik hassasiyet.
• Genital/Rektal: Fimozis, meatal stenoz, prostat büyüklüğü, fekal impaksiyon.
• Nörolojik: Anal sfinkter tonusu, perianal duyu.

TANI

Klinik değerlendirme önceliklidir. Tipik tabloda (ağrı + glob) USG beklenmeden kateter takılabilir. Ancak tereddüt varsa Yatak Başı USG (POCUS) çok değerlidir.

PMR (Post-Miksiyonel Rezidü) Yorumlama

• >400 mL: Akut üriner retansiyon ile uyumlu.
• >1000–1500 mL: Post-obstrüktif diürez ve mesane hasarı riski artar.
• >1500 mL + ABY: Yatış ve yakın izlem gerekir.

TEDAVİ VE KATETERİZASYON

1. Foley Kateterizasyon Prensipleri

• Erişkin erkek için genellikle 16F veya 18F uygundur.
• Hematurili hastalarda 20-22F üç yollu tercih edilebilir.
• İşlem mutlaka steril şartlarda yapılmalı, bol lubrikan jel kullanılmalıdır.

🛑 “Kateter ASLA Klemplenmez”

Eski uygulamaların aksine, mesane çok dolu olsa bile (1-2 litre), idrarın kademeli boşaltılması (klempleme) önerilmemektedir.

• Klemplemenin hipotansiyonu veya hemorajiyi önlediğine dair kanıt yoktur.
• Aksine; klempleme enfeksiyon riskini artırır, hemşirelik yükünü artırır ve staza neden olur.
• Güncel Yaklaşım: Kateter takılır ve serbest drenaja bırakılır. Eğer hasta hipotansif olursa veya çok miktarda idrar çıkışı olursa (Post-obstrüktif diürez), tedavi kateteri kapatmak değil, IV sıvı ile hastayı hidrate etmektir.

🚫 Kesin Kontrendikasyonlar

Aşağıdaki durumlarda üretral kateter takılmamalı, üroloji konsültasyonu istenmelidir:

• Üretral yaralanma şüphesi (Meatus ucunda kan, perineal hematom, yüksek yerleşimli prostat, pelvik kırık).
• Bilinen üretral rüptür.

2. Medikal Tedavi (Alfa-Bloker)

• BPH düşünülen hastalarda kontrendikasyon yoksa Tamsulosin 0.4 mg (veya eşdeğeri) acilde başlanmalıdır.
• İlaç etkisi 48-72 saatte oturacağı için, sonda çekilip işeme denemesi (voiding trial) bu sürenin sonunda yapılmalıdır.

3. Taburculuk ve Takip

• Böbrek fonksiyonları normal, enfeksiyonu olmayan ve genel durumu iyi hastalar sonda ile taburcu edilebilir.
• Hastaya torba bakımı anlatılır.
• 72 saat içinde üroloji poliklinik kontrolü ve sondanın çekilmesi planlanır.
• Profilaktik antibiyotik rutinde önerilmez.

ÖZET VE İNCİLER

• Ağrılı, distande alt batın + idrar yapamama = Önce mesaneyi boşalt.
• Kateteri ASLA klempleme, serbest drenaja izin ver, çıkan miktarı kaydet.
• Çıkan idrar >1500 mL ise post-obstrüktif diürez açısından yatış düşün.
• Her zaman ilaç öyküsünü (antikolinerjik, dekonjestan vb.) sorgula.
• Bel ağrısı + nörolojik defisit varsa Kauda Ekuina sendromunu hatırla.
• Meatusta kan varsa, travma öyküsü varsa sonda takma, Üroloji çağır.

PODCAST

(Podcast linki buraya eklenecek)

SORU

KAYNAKLAR

• NCBI Bookshelf: Acute Urinary Retention

İLGİLİ YAZI

Ürolojik Aciller