Bu İçerik Sadece Aboneler İçindir
Fentanil, güçlü ve hızlı analjezik etkileri sayesinde 1950’lerde geliştirilmiş sentetik bir opioid agonistidir. Bu özellikleri, fentanili acil servislerde en potent ağrı kesicilerden biri haline getirirken, aynı zamanda kronik kanser ağrısının tedavisinde ve anestezi uygulamalarında yaygın olarak kullanılmasını sağlamaktadır.
Fentanil, oldukça lipofilik bir yapıya sahip olduğu için kan-beyin bariyerini hızla geçerek etkisini kısa sürede gösterir. Ancak, bu özellikleri bağımlılık ve kötüye kullanım riskini de beraberinde getirir. Özellikle alkol veya benzodiazepinlerle birlikte kullanılması ciddi solunum depresyonu ve ölüm riskini artırabileceği için kesinlikle önerilmez. Bu nedenlerle, fentanil etkili bir ilaç olmasının yanı sıra, dikkatle ve kontrollü bir şekilde kullanılmayı gerektiren bir ajan olarak öne çıkmaktadır.
FARMAKOLOJİK ÖZELLİKLER
- Etki Başlangıcı: <60 saniye (IV). 2 – 5 dk’da zirve etki oluşur.
- Etki Süresi: 30 – 90 dk.
- Yarılanma Ömrü (t½): 3 – 7 saat.
- Metabolizma: Karaciğer.
- Atılım: %75 idrar.
[Image of fentanyl chemical structure]
Ticari Formlar:
- Fentanyl® 0.5 mg/10 ml ampul (500 mcg/10ml)
- Talinat® 0.5 mg/10 ml ampul (500 mcg/10ml)
Not: 1 mg = 1000 mcg.
ENDİKASYONLAR
- Ağrı Yönetimi: Akut (travma, post-op) ve kronik (kanser) ağrı tedavisi.
- Girişimsel Sedoanaljezi: Orta ve derin sedasyon gerektiren işlemler (Midazolam ile kombine).
- Genel Anestezi: İndüksiyon ve idame.
- Artmış İntrakraniyal Basınç: Entübasyon öncesi ön tedavi.
- Akut Kan Basıncı Yüksekliği: Ön tedavi.
Özel Durumlar:
- Bronkospastik Hastalıklar: Morfine göre daha az histamin salınımı yaptığı için tercih edilir.
- Böbrek/Karaciğer Yetmezliği: Aktif metabolit birikimi riski daha azdır.
KONTRENDİKASYONLAR
- Aşırı duyarlılık.
- Solunum depresyonunun yönetilemeyeceği ortamlar.
- Akut veya şiddetli bronşiyal astım atağı.
- Gastrointestinal obstrüksiyon (Paralitik ileus).
UYGULAMA VE DOZ
Fentanil, acil serviste en potent ajanlardan biridir. Hızlı etki ve kısa yarı ömür avantaj sağlar.
1. Analjezi (Ağrı Yönetimi)
Yetişkinlerde:
- Yükleme Dozu: 0.5 – 2 mcg/kg IV yavaş bolus (Genel yaklaşım: 1 mcg/kg).
- Maksimum Toplam Doz: 250 mcg.
- Tekrar Doz: 5 dakika sonra etki yoksa 0.5 mcg/kg IV.
Çocuklarda: 0.5 – 2 mcg/kg IV.
2. Hızlı Seri Entübasyon (RSI)
- Doz: 1-3 mcg/kg IV (50-200 mcg).
- Zamanlama: İndüksiyondan 3 dakika önce, 30-60 saniyede yavaş uygulanır.
- Hemodinamik instabilitede doz düşürülmeli veya kaçınılmalıdır.
3. İndüksiyon (Genel Anestezi)
- Doz: 0.5-1 mcg/kg IV.
GEBELİK VE EMZİRME
- Gebelik Kategorisi: C (Kısa süreli), D (Term gebelik/Uzun süreli). Plasentayı geçer.
- Emzirme: Anne sütüne geçer. Dikkatli kullanılmalı, bebek solunum depresyonu açısından izlenmelidir.
YAN ETKİLER
- Solunum depresyonu (En ciddi yan etki).
- Bradikardi, Hipotansiyon.
- Bulantı, Kusma.
- Kaşıntı (Morfine göre daha az).
- Göğüs duvarı rijitliği (Yüksek doz/Hızlı uygulama).
TOKSİSİTE VE YÖNETİMİ
1. Doz Aşımı
Semptomlar: Solunum depresyonu, myozis (pinpoint pupil), bilinç kaybı (Opioid Triadı).
Tedavi:
- Havayolu güvenliği ve ventilasyon desteği.
- Antidot: Nalokson (0.4 – 2 mg IV/IM/IN).
2. Rijid Göğüs Sendromu (Wooden Chest)
Yüksek doz (>5 mcg/kg) veya hızlı uygulama sonrası göğüs kaslarının sertleşerek ventilasyonu engellemesidir.
Yönetim:
- Nalokson genellikle etkisizdir.
- Farmakolojik paralizi (Süksinilkolin/Roküronyum) ve entübasyon gerekir.
İLAÇ ETKİLEŞİMLERİ
- Alkol ve Benzodiazepinler: Solunum depresyonu ve sedasyon etkisini potansiyalize eder. Birlikte kullanımından kaçınılmalıdır.
TİCARİ İSİMLER
- Fentanyl 0.05 mg/ml ampul
- Talinat 0.5 mg/10 ml ampul
KAYNAKLAR
- NCBI Bookshelf: Fentanyl
- UpToDate: Fentanyl Drug Information
- Tintinalli’s Emergency Medicine: A Comprehensive Study Guide.
İLGİLİ YAZI
https://www.acilcalisanlari.com/nalokson-uygulama-akil-karti.html
