Bu İçerik Sadece Aboneler İçindir
Sıcak çarpması, sıcak ortamlarda vücut ısısının genellikle 40°C’den fazla olması ve merkezi sinir sistemi (SSS) disfonksiyonunun klinik belirtileri (halsizlik, senkop, konfüzyon, ataksi, deliryum veya nöbetler) ile karakterize edilen akut termoregülatör yetersizlik sendromudur. Sıcak çarpmasının en sık nedeni, güneşe uzun süre alışmadan maruz kalmaktır. Bu durum, özellikle yaz aylarında çocuklar, yaşlılar, askerler ve güneşte egzersiz yapan genç atletlerde yaygındır.
Uygun olmayan giyim, sıcak ve nemli hava, aşırı ve yağlı beslenme, aşırı alkol alımı ve yetersiz sıvı tüketimi gibi faktörler sıcak çarpmasına neden olabilir. Tedavi edilmediğinde ölüm veya ciddi sağlık sorunlarına (sinir hasarı, organ hasarı) yol açabilir. Yaz mevsiminde acil servislerde en sık karşılaşılan bu durum, özellikle Ege ve Akdeniz kıyıları, Güneydoğu Anadolu, Doğu Anadolu ve İç Anadolu bölgesinin kırsal kesimlerinde ciddi bir halk sağlığı problemidir.
RİSK FAKTÖRLERİ
Riskli Dış Ortam Sıcaklığı
- Kuru havada sıcaklığın 54°C üzerinde olması.
- Nem oranı %100 iken sıcaklığın 34°C üzerinde olması.
- Nem oranı arttıkça hissedilen sıcaklık artar (Hissedilen Sıcaklık: Vücudun kendi sıcaklığı ile dış ortam sıcaklığı arasındaki farkı gidermek için harcadığı çabanın ölçüsüdür).
- Yoğun fiziksel aktivite durumunda 29-32°C arası risk teşkil eder.
Yüksek Riskli Gruplar
- 4 yaş altı çocuklar ve 75 yaş üstü yaşlılar.
- Alkol kullananlar ve obez bireyler.
- Soğutma yapmadan aşırı egzersiz yapanlar.
- Konjenital hastalıklar: Ter bezi yokluğu, skleroderma, hipertiroidi, feokromasitoma.
- İlaç kullanımı: Antipsikotikler, antikolinerjikler, Parkinson ilaçları, beta blokerler, kalsiyum kanal blokerleri ve vazodilatörler.
PATOFİZYOLOJİ
Vücudun Isı Regülasyonu ve Isı Kayıp Mekanizmaları
- Radyasyon: Isının ışınım yolu ile yayılmasıdır. Çevre sıcaklığı vücut sıcaklığından düşük olduğunda ana kayıp yoludur (%65).
- Kondüksiyon: Soğuk bir cisim ile temasla ısı aktarımıdır.
- Konveksiyon: Isının hareketli hava ya da sıvıya aktarılmasıdır.
- Evaporasyon: Buharlaşma ile ısı aktarımıdır. Çevre sıcaklığı vücut sıcaklığının üzerine çıktığı zaman ısının %100’ü bu yolla aktarılır.
Sıcağa Karşı Normal Fizyolojik Yanıt
- Vazodilatasyon Mekanizması: Periferik vazodilatasyon ile cilt kanlanması ve kardiyak debi artar.
- Terleme Mekanizması: Hipotalamusun anterior aktivasyonu ile terleme başlar. Terleme ile sodyum, klor ve potasyum atılımı olur.
- Aklimatizasyon: Vücudun yüksek sıcaklığa uyum sağlama mekanizmasıdır. 1-2 haftalık süreçte terleme eşiği düşer ve elektrolit geri emilimi artar.
KLİNİK
Özel Klinik Durumlar
- Sıcak Senkopu: Periferik vazodilatasyona bağlı geçici bilinç kaybıdır.
- Sıcak Tetanileri: Hiperventilasyon sonucu gelişen respiratuar alkaloz ve karpopedal spazm.
- Sıcak Döküntüleri (İsilik): Ter gözeneklerinin tıkanmasıyla gelişen kaşıntılı eritematöz plaklar.
HASTANE ÖNCESİ YAKLAŞIM
- Hasta serin bir ortama alınmalı ve giysileri çıkartılmalıdır.
- Ateş hızla 39°C’nin altına düşürülmeye çalışılmalıdır.
- Bilinç değişikliği olan hastada oral sıvı verilmemeli, aspirasyon riskine karşı güvenli pozisyona alınmalıdır.
- Bilinci açık hastalara tuzlu su veya ayran içirilebilir.
ACİL SERVİS YÖNETİMİ
- ABC Yaklaşımı: Havayolu, solunum ve dolaşım desteği sağlanmalıdır.
- Soğutma Teknikleri:
- Evaporatif: Ilık su püskürtme ve fan kullanımı.
- Buz Kompresi: Boyun, aksilla ve kasık bölgelerine uygulama.
- İnvaziv Soğutma: Soğuk gastrik lavaj veya soğuk IV sıvılar.
- İlaç Tedavisi: Titremeleri önlemek için diazepam (5-10 mg) kullanılabilir.
- Monitörizasyon: Rektal sıcaklık takibi ve saatlik idrar çıkışı izlemi yapılmalıdır.
KOMPLİKASYONLAR
- Hipotansiyon ve ciddi aritmiler.
- Rabdomiyoliz: Kas yıkımı sonucu gelişen hiperkalemi ve akut böbrek yetmezliği.
- Hepatik hasar ve yaygın damar içi pıhtılaşma (DIC).
- Beyin ödemi ve status epileptikus.
KAYNAKLAR
- Acil Tıp Uzmanları Derneği (ATUDER). Sıcak Acilleri Eğitim Sunumu. 2024.
- Türkiye Klinikleri. Sıcak Acilleri ve Çevresel Maruziyetler. 2023.
- Ankara Üniversitesi Açık Ders Malzemeleri. Sıcak ve Soğuk Aciller.
- Türkiye Acil Tıp Derneği (TATD). Isı ile İlişkili Hastalıklar Klinik Uygulama Politikası.
İLGİLİ YAZI
