Tam kan sayımı (TKS veya CBC – Complete Blood Count), kanın temel bileşenlerini inceleyen ve hastalıkların tanısı, tedavi takibi veya genel sağlık durumunun değerlendirilmesinde kullanılan bir laboratuvar testidir.
HEMATOPOİETİK SİSTEM VE KEMİK İLİĞİ
Hematopoietik sistem, vücudun kan hücrelerini üretmek, geliştirmek ve olgunlaştırmak için kullanılan bir sistemdir. Bu süreç, hematopoez olarak adlandırılır ve kemik iliğinde gerçekleşir.
Kemik iliği, uzun kemiklerin medüller kanalları ve düz kemiklerin süngerimsi yapısında bulunan, kan hücrelerinin üretiminden sorumlu yumuşak bir dokudur. İki tür kemik iliği vardır:
- Kırmızı Kemik İliği: Kan hücrelerinin üretiminden sorumludur. Çocuklarda çoğu kemikte kırmızı kemik iliği bulunurken, yetişkinlerde sternum, pelvis, kaburgalar ve omurlar gibi belirli bölgelerde yoğunlaşır.
- Sarı Kemik İliği: Yağ hücrelerinden zengindir ve gerektiğinde kırmızı kemik iliğine dönüşebilir.
Hematopoez Süreci
Hematopoez, kan hücrelerinin tüm tiplerinin üretildiği ve olgunlaştığı süreçtir:
[Image of hematopoiesis stem cell differentiation lineage]
- Eritropoez: Kırmızı kan hücrelerinin (eritrositler) üretimi. Eritropoietin hormonu tarafından düzenlenir.
- Lökopoez: Beyaz kan hücrelerinin (lökositler) üretimi. Bağışıklık yanıtında önemli rol oynar.
- Trombopoez: Trombositlerin üretimi. Megakaryositlerden oluşur ve pıhtılaşma süreçlerinde rol oynar.
ÖLÇÜLEN PARAMETRELER VE ANLAMLARI
1. Kırmızı Kan Hücreleri (Eritrositler)
- RBC (Red Blood Cell Count): Kanda bulunan kırmızı kan hücrelerinin sayısını ölçer.
Normal Değerler: Erkek: 4.5-5.9 milyon/mm³, Kadın: 4.1-5.1 milyon/mm³- Yüksek: Dehidrasyon, polisitemi vera, yüksek irtifa.
- Düşük: Anemi, kan kaybı, kronik hastalıklar.
- Hb (Hemoglobin): Kanın oksijen taşıma kapasitesini belirleyen pigment.
Normal Değerler: Erkek: 13.5-17.5 g/dL, Kadın: 12-15.5 g/dL- Yüksek: Dehidrasyon, polisitemi.
- Düşük: Anemi, kanama, beslenme yetersizlikleri.
- Hct (Hematokrit): Kanda kırmızı kan hücrelerinin hacim oranını ifade eder.
Normal Değerler: Erkek: %41-53, Kadın: %36-46- Yüksek: Dehidrasyon, kronik akciğer hastalığı.
- Düşük: Anemi, kan kaybı.
- MCV (Mean Corpuscular Volume): Eritrositlerin ortalama hacmi.
Normal Değer: 80-100 fL.- Düşük: Demir eksikliği anemisi (Mikrositer).
- Yüksek: B12/folik asit eksikliği (Makrositer).
- MCH (Mean Corpuscular Hemoglobin): Eritrosit başına düşen ortalama hemoglobin miktarı.
- MCHC (Mean Corpuscular Hemoglobin Concentration): Eritrosit içindeki hemoglobinin konsantrasyonu.
2. Beyaz Kan Hücreleri (Lökositler)
[Image of white blood cell types morphology under microscope]
- WBC (White Blood Cell Count): Bağışıklık sistemi hücrelerinin sayısı.
Normal Değer: 4,000-10,000 /mm³- Yüksek (Lökositoz): Enfeksiyon, inflamasyon, lösemi.
- Düşük (Lökopeni): Viral enfeksiyonlar, kemik iliği baskılanması.
- Lökosit Alt Tipleri:
- Nötrofiller: Bakteriyel enfeksiyonlarda artar.
- Lenfositler: Viral enfeksiyonlarda artar.
- Monositler: Kronik enfeksiyonlar.
- Eozinofiller: Alerji ve parazitik enfeksiyonlar.
- Bazofiller: Alerjik reaksiyonlar ve bazı kan hastalıkları.
3. Trombositler (Plateletler)
- PLT (Platelet Count): Kanın pıhtılaşmasında görev alan hücrelerin sayısı.
Normal Değer: 150,000-450,000 /mm³- Yüksek (Trombositoz): Enfeksiyon, inflamasyon, demir eksikliği.
- Düşük (Trombositopeni): Kemik iliği hastalıkları, kanama, bazı ilaçlar.
- MPV (Mean Platelet Volume): Trombositlerin ortalama büyüklüğü.
4. Diğer Parametreler
- RDW (Red Cell Distribution Width): Eritrositlerin büyüklük farklarını ölçer.
Artış: Anemi türleri (örneğin demir eksikliği, B12 eksikliği). - PDW (Platelet Distribution Width): Trombositlerin büyüklük farkları.
ENDİKASYONLAR
Tam kan sayımı sonuçları, hastanın klinik durumu ve semptomlarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Her bir parametrenin sapması, farklı hastalıklara işaret edebilir.
Genel olarak istem nedenleri:
- Anemi veya Kanama Bozuklukları: Hemoglobin, hematokrit ve trombosit değerleri değerlendirilir.
- Enfeksiyonlar: Lökosit sayısı ve alt grupları incelenir.
- Kanser: Lösemi veya lenfoma gibi kan kanserlerinin teşhisinde.
- Genel Sağlık Taraması: Rutin muayeneler sırasında.
Eğer tam kan sayımı sonuçları anormalse, genellikle ek testler veya görüntüleme tetkikleri istenir.
ÖRNEK ALIMI VE TÜPLER
Antikoagülan Seçimi
Tam Kan Sayımı (TKS) ve Periferik Kan Yayması testleri için kan örnekleri genellikle potasyum EDTA (K2EDTA veya K3EDTA) içeren mor kapaklı tüplere alınır. Potasyum EDTA, kanın pıhtılaşmasını önler ve hücresel yapıların bozulmadan incelenmesine olanak tanır.
Neden EDTA kullanılır?
- Antikoagülan özelliği: EDTA, kalsiyumu bağlayarak pıhtılaşma sürecini inhibe eder.
- Hücresel yapıyı koruma: Hücresel morfolojiyi (örneğin, eritrosit, lökosit ve trombosit yapılarını) bozmadan incelemeye olanak tanır.
- Stabilite: EDTA’lı tüplerde kan hücreleri daha uzun süre stabil kalır, bu da test sonuçlarının doğruluğunu artırır.
Dikkat edilmesi gerekenler:
- Tüpün doğru miktarda kanla doldurulması, EDTA’nın kanla uygun şekilde karışmasını sağlar.
- Tüpler, kan alımından hemen sonra birkaç kez yavaşça çevrilerek (invert edilerek) karıştırılmalıdır. Bu, pıhtılaşmayı önler ve örneğin homojen olmasını sağlar.
- Oksalatlı kanda: Lökositlerin sitoplazmasında vakuol oluşumu, kristal birikimi ve çekirdeklerinde loblaşma meydana gelir.
- Heparinli kanda: Trombositlerin kümeleşmesi, yalancı trombositopeni ve yalancı lökositoza yol açabilir. Çevresel kan yaymaları MGG (May Grünwald Giemsa) ile boyandığında zeminde istenmeyen mavi-pembe boyanma görülebilir.
- Sitrat: EDTA’ya bağlı trombosit aglütinasyonu (yalancı trombositopeni) görülen durumlarda doğrulama amacıyla kullanılabilir. Ancak sitratlı tüpte kanın seyreltilmesi göz önünde bulundurularak sonuçların düzeltilmesi gereklidir.
Kan Alma Yöntemleri
- TKS için venöz kan alınmalıdır ve standart venöz kan alma yöntemleri uygulanmalıdır.
- Cilt temizliği için %70’lik izopropil alkol kullanılmalıdır.
- Kan alırken vakumlu tüp sistemleri tercih edilmelidir.
Laboratuvar Testleri için Tüp Kullanım Sırası
Vakumlu sistemlerde kan alma sırasında kan örneklerin tüplere konulması aşağıdaki gibi olmalıdır:
[Image of blood collection tubes order of draw chart]
- Kan kültürü için örnek tüpü
- Sodyum sitratlı tüp (Mavi)
- Serum tüpü (Kırmızı)
- Jelli serum tüpü (Sarı)
- Heparinli tüp (Yeşil)
- EDTA’lı tüp (Mor)
- Florürlü tüp (Gri)
- Eser element tüpü (Lacivert)
Damar İçi Kateterlerden Kan Alma
- Mümkünse kateterlerden kan alınmamalıdır.
- Eğer kateterden kan alınması gerekiyorsa:
- Kateter, 5 ml serum fizyolojik ile yıkanarak içindeki heparin temizlenir.
- Daha sonra 2-3 ml kan alınır ve atılır.
- Testler için gerekli kan örnekleri, tüp sırasına göre alınır.
Kılcal Kan Örnekleri
- Kılcal kan örnekleri, özellikle yenidoğanlar, çocuklar ve geriatri hastaları için tercih edilir.
- Bu amaçla EDTA’lı mikrotüpler kullanılmaktadır.
RET KRİTERLERİ
Laboratuvar sonuçlarının güvenilir olabilmesi için kan örnekleri önceden belirlenmiş kurallara uygun şekilde alınmalı ve laboratuvara gönderilmelidir. Her laboratuvar bu kuralları yazılı olarak belirler ve aşağıdaki durumlarda örnekler kabul edilmez:
- Kan tüpü ve istek kağıdındaki bilgiler uyuşmuyorsa.
- Tüplere hasta bilgileri yazılmamış veya barkod yapıştırılmamışsa.
- Eksik veya fazla kan konmuş tüpler gönderilmişse.
- Pıhtılı veya hemolizli örnekler laboratuvara ulaştırılmışsa.
- Uygun sürede laboratuvara ulaşmamış örnekler:
- Örneğin, EDTA’lı kan örnekleri 6 saat içinde teslim edilmelidir.
- Aşırı ısınmış ya da dondurulmuş EDTA’lı örnekler kabul edilmez.
- Tüpün dışına veya istek kağıdına kan bulaşmışsa.
Örneklerin Saklanması ve Dayanıklılığı
- TKS ve ÇKY (Çevresel Kan Yayması) için alınan örnekler bekletilmeden ve en kısa sürede laboratuvara gönderilmelidir.
- Sayım ve yayma işlemleri, laboratuvarda en geç 6 saat içinde tamamlanmalıdır.
- Zorunlu hallerde, kan sayımı 3-4 gün sonra yapılabilir. Lökosit sayısı, eritrosit sayısı, hemoglobin ve trombosit sayısı, üç güne kadar beklemiş örneklerde güvenilir sonuçlar verebilir.
- Bir günden fazla beklemiş örneklerde: Lökosit formülü ve eritroblast sayıları doğru sonuç vermez.
SONUÇLARI ETKİLEYEN FAKTÖRLER
Otomatik kan sayımı cihazları ne kadar doğru kalibre ve kontrol edilmiş olsalar da bazen hastanın kan örneğindeki özelliklerden etkilenerek yanlış ölçüm yapabilmektedir.
1. Soğuk Aglutininler
Oda sıcaklığında eritrositlerin kümeleşmesine neden olur.
[Image of red blood cell agglutination peripheral smear]
Etkiler:
- Eritrosit sayısı kan sayımında olduğundan düşük ölçülür.
- Kümeleşen eritrositler, MCV’nin olduğundan büyük ölçülmesine yol açar.
- Özellikle MCHC gibi eritrosit indekslerinde yanlış sonuçlar görülür.
Çözüm: Kan örneği 37°C’de ısıtılmış enjektörlerle alınmalı veya 37°C’de 20 dakika bekletildikten sonra sayım yapılmalıdır.
2. Kriyoglobulinemi
- Soğukta çöken globulinler nedeniyle lökosit ve trombosit sayıları hatalı olarak yüksek ölçülür.
3. Lipemi ve İkter
- Lipemi: Kan örneğinde aşırı miktarda lipid partikülleri bulunması (bulanık görünüm).
- İkter: Artan bilirubin seviyeleri.
Etkiler:
- Hemoglobin (HGB): Bulanıklık nedeniyle hatalı şekilde yüksek ölçülür.
- Lökosit/Trombosit: Lipid partikülleri hücrelerle karışarak sayım hatalarına yol açar.
- MCV: Hatalı olarak daha yüksek ölçülür.
4. Hemoliz
Eritrositlerin parçalanarak hemoglobinin plazmaya geçmesidir.
- HCT (Hematokrit): Hatalı olarak düşük ölçülür.
- MCHC: Hatalı şekilde %36 g/dL’nin üzerine çıkar.
5. Anormal Hemoglobinler
Hemoglobin S, C, F gibi anormal hemoglobinler veya üremi/yenidoğan eritrositleri litik ajanlara dirençli olabilir.
Etkiler: Lökosit sayısı ve Hemoglobin düzeyi hatalı olarak yüksek ölçülebilir.
6. Trombosit Kümeleri (Psödotrombositopeni)
EDTA’lı ortamda antikorlara bağlı olarak trombositler kümeleşebilir. Bu durumda trombosit sayısı yanlışlıkla düşük sayılır (yalancı trombositopeni). Bu durumda sitratlı tüple (mavi kapak) kan alınarak sayım tekrarlanmalıdır.
RETİKÜLOSİT SAYIMI
Retikülositler, olgunlaşmamış eritrositlerdir. Retikülosit sayısı, kemik iliğinin hematopoetik aktivitesi hakkında bilgi verir.
Referans Değerleri:
- Erkek: Oran %0.5 – 2.5
- Kadın: Oran %0.5 – 4.0
- Yenidoğan: Oran %1.8 – 8.0
NORMAL DEĞERLER
Normal kan sayımı değerleri; yaş, cinsiyet, gebelik gibi faktörlerden etkilenir.
Erişkinlerde Normal Kan Sayımı Değerleri
PEDİYATRİK DEĞERLENDİRME
Çocuklarda tam kan sayımı sonuçları, yaş grubunun normallerine göre değerlendirilmelidir. Erişkin normal değerleriyle kıyaslamak yanıltıcı olabilir.
- Fizyolojik Anemi: Prematüre bebeklerde 3-6 haftalıkken, term bebeklerde 8-12 haftalıkken Hb değerleri düşebilir.
- Fizyolojik Lenfositoz: Çocuklarda, özellikle ilk 5 yaşta, lenfosit oranı erişkinin tersine %50-70 arasında olur ve lenfosit hakimiyeti görülür.
Çocuklarda Yaşa Göre Hemoglobin, Hematokrit ve Eritrosit Değerleri
Çocuklarda Yaşa Göre Lökosit Sayıları
Kız ve Erkek Çocuklarda Yaşa Göre MCV Persentil Eğrileri
KAYNAKLAR
- https://www.thd.org.tr/thdData/Books/971/bolum-ii-tam-kan-sayimi.pdf
İLGİLİ YAZI
https://www.acilcalisanlari.com/kan-tupleri.html
