Bu İçerik Sadece Aboneler İçindir
Norodol® ticari ismi altında satılan haloperidol, birinci nesil (tipik) antipsikotiktir. Haloperidol, acil serviste ajitasyon, deliryum, akut psikoz ve alkol yoksunluğu gibi acil durumları yönetmek için kullanılır.
İlaç Farmakolojisi
Ticari Form
Norodol® 5 mg/1 ml IM/IV Çözelti İçeren Ampul
Her bir 1 ml’lik ampul 5 mg haloperidol içerir.
Mekanizma
Haloperidol, beyindeki dopamin D2 reseptörlerini bloke ederek antipsikotik etkisini gösteren birinci nesil tipik antipsikotik bir ilaçtır. Dopamin reseptörlerinin %72’si bloke ettiğinde ilaç maksimum etkisine ulaşır. Haloperidol, D2 reseptörü için spesifik değildir; bunun yanında noradrenerjik, kolinerjik ve histaminerjik reseptörleri de bloke edici etkiye sahiptir. Bu reseptörlerin bloke edilmesi çeşitli advers ilaç reaksiyonları ile ilişkilidir.
Endikasyonlar
- Ajitasyon: Aşırı saldırganlık veya şiddet
- Deliryum
- Psikoz
- Şizofreni pozitif semptomları
- Tourette sendromu
- Çocuklarda şiddetli davranış bozuklukları
- Çocuklarda hiperaktivite
- Bulantı ve kusma, kemoterapi kaynaklı
- Halüsinasyonlar
- Sanrı
- Paranoya
- Aşırı coşku, heyecan, huzursuzluk, hiperaktivite
FDA onaylı klinik kullanımlar:
- Şizofreni
- Tourette sendromu: Çocuklarda ve yetişkinlerde tiklerin ve sesli ifadelerin kontrolü.
- Çocuklarda şiddetli davranış bozuklukları: Haloperidol, kavgacı ve patlayıcı hipereksitabilitenin tedavisinde etkilidir; yalnızca psikoterapiye veya antipsikotikler dışındaki ilaçlara yanıt alınamayan çocuklar için kullanılmalıdır.
- Hiperaktivite: Dürtüsellik, dikkati sürdürmede güçlük, saldırganlık, ruh hali değişkenliği ve zayıf engellenme toleransı ile seyreden davranış bozukluklarında, yalnızca psikoterapiye veya antipsikotikler dışındaki ilaçlara yanıt alınamayan çocuklar için kullanılabilir.
Endikasyon dışı klinik kullanımlar:
- Psikiyatrik bozukluklarla ilişkili ajitasyon
- Akut mani
- Kemoterapi kaynaklı bulantı ve kusma
- İnatçı hıçkırıkların yönetimi
Kontraendikasyonlar
- Aşırı duyarlılık
- QT uzaması
- Torsades de pointes
- Parkinson hastalığı
- Komadaki hastalar
Uygulama
İM uygulama için 5 mg/mL ve 150 mg/3 ml şeklinde depo formu olan ampul formları mevcuttur. Oral uygulama için 0.5 mg, 1 mg, 2 mg, 5 mg ve 10 mg tabletleri ve 2 mg/mL oral damla formu mevcuttur. Ayrıca bir burun spreyi formülasyonunda da mevcuttur.
- Akut Ajitasyon: Kas içi enjeksiyon her 4 ila 8 saatte bir 2 ila 5 mg doz olarak verilebilir. Maksimum kas içi doz 20 mg/gün’dür.
- Psikoz: Oral ve kas içi formlar uygulanabilir. Orta derecede semptomoloji için ağızdan günde 2 ila 3 kez 0.5 ila 2 mg. Dirençli vakalarda günde 30 mg’a kadar ihtiyaç duyulabilir. Akut ajitasyonun hızlı kontrolü için kas içi enjeksiyon her 4 ila 8 saatte bir 2 ila 5 mg doz olarak verilebilir. Maksimum kas içi doz 20 mg/gün’dür.
- Şizofreni: Orta derecede şiddetli hastalarda günde 2 ila 3 kez oral olarak 0.5 ila 2 mg haloperidol kullanılır. Şiddetli vakalarda günlük 30 mg’ı geçmemelidir. Akut ajitasyon kontrolünde her 4 ila 8 saatte bir intramüsküler 2 ila 5 mg haloperidol verilebilir.
- Tourette sendromu: Orta derecede semptomatik vakalarda oral olarak günde 2 ila 3 kez 0.5 ila 2 mg; ciddi vakalarda günde 2 ila 3 kez 3 ila 5 mg uygulanabilir.
- Pediatrik Hastalar: Haloperidol artık davranış bozuklukları için başlangıç tedavisi olarak rutin kullanılmamaktadır; dirençli veya karmaşık vakalarda gerekli olabilir. Doz 0.05 ila 0.075 mg/kg/gün’dür.
- Geriatrik hususlar: Haloperidol, Beers kriterlerine göre yüksek riskli ilaçtır; mümkün olan en kısa süre için en düşük etkili doz kullanılmalıdır.
Beers Kriterleri: Yaşlılarda belirli durumlar altında kullanılması uygun olmayan 53 ilaç ya da ilaç grubu ile kullanımında dikkatli olmayı gerektiren 14 ilacın listesini içermektedir.
Akut Ajitasyon
Haloperidol, acil serviste akut ajitasyonun kontrol altına alınmasında en sık kullanılan antipsikotiklerden biridir. Özellikle akut psikoz, deliryum, mani, alkol yoksunluğu ve saldırgan davranış gösteren hastalarda tercih edilir.
İntramüsküler (İM) Uygulama
Akut ajitasyonda önerilen uygulama yolu intramüskülerdir. Başlangıç dozu genellikle 2-5 mg İM olarak uygulanır. Klinik yanıta göre 4-8 saat aralıklarla tekrar doz verilebilir. Günlük toplam dozun 20 mg’ı aşmaması önerilir.
İM uygulama sonrasında etki genellikle 20-30 dakika içerisinde başlar ve sedasyon etkisi birkaç saat devam edebilir. Özellikle damar yolu açılamayan, tedaviye uyumsuz veya fiziksel olarak kontrol altına alınamayan hastalarda tercih edilir.
Şiddetli ajitasyon durumlarında haloperidol sıklıkla benzodiazepinlerle kombine edilir:
• Haloperidol 5 mg İM + Midazolam 5 mg İM
veya
• Haloperidol 5 mg İM + Lorazepam 2 mg İM
Bu kombinasyonlar daha hızlı sedasyon sağlayabilir ve hastanın güvenli şekilde değerlendirilmesine olanak tanır.
İntravenöz (İV) Uygulama
Haloperidolün intravenöz kullanımı FDA onaylı değildir ve off-label kullanım olarak kabul edilir. Buna rağmen birçok acil servis ve yoğun bakım ünitesinde özellikle hiperaktif deliryum ve ağır ajitasyon tedavisinde kullanılmaktadır.
İV uygulamada genellikle 2-5 mg yavaş intravenöz enjeksiyon şeklinde verilir. Gerektiğinde klinik yanıta göre tekrarlanabilir. İV uygulama sonrasında etki birkaç dakika içinde başlar ve İM uygulamaya göre daha hızlı sedasyon sağlar.
Ancak intravenöz kullanım sırasında QT uzaması, torsades de pointes ve diğer ventriküler aritmi riskleri belirgin olarak arttığından sürekli kardiyak monitörizasyon önerilir. Özellikle aşağıdaki hastalarda dikkatli olunmalıdır:
• Bilinen uzun QT sendromu
• Hipokalemi
• Hipomagnezemi
• Yapısal kalp hastalığı
• QT uzatan ilaç kullanımı
• Yaşlı hastalar
İM mi, İV mi?
Acil serviste ajite hastalarda ilk tercih genellikle İM uygulamadır. İM uygulama daha güvenli kabul edilir ve kardiyak yan etki riski daha düşüktür.
İV uygulama ise çoğunlukla;
• Monitörize edilen hastalarda
• Damar yolu mevcut olan olgularda
• Yoğun bakım hastalarında
• Hızlı etki başlangıcının gerekli olduğu durumlarda
tercih edilir.
Güncel uygulamada acil servisteki çoğu akut ajitasyon hastasında başlangıç tedavisi olarak 5 mg İM haloperidol uygulanmakta, gerekirse benzodiazepinlerle kombine edilmektedir.
Psikoz
Haloperidol, akut ve kronik psikotik bozuklukların tedavisinde kullanılan klasik antipsikotiklerden biridir. Özellikle sanrılar (hezeyanlar), halüsinasyonlar, düşünce bozuklukları ve davranışsal kontrol kaybı gibi pozitif psikotik belirtilerin tedavisinde etkilidir.
Orta şiddette psikotik semptomları bulunan hastalarda başlangıç tedavisi genellikle oral yolla uygulanır. Önerilen doz, günde 2 veya 3 doza bölünerek verilen 0.5-2 mg‘dır. Hastanın klinik yanıtına göre doz kademeli olarak artırılabilir.
Daha dirençli veya ağır psikotik belirtileri olan hastalarda daha yüksek dozlara ihtiyaç duyulabilir. Bu olgularda günlük toplam doz 30 mg’a kadar çıkarılabilmekle birlikte, mümkün olan en düşük etkili dozun kullanılması önerilmektedir.
Psikoza ajitasyonun eşlik ettiği durumlarda veya hastanın oral tedavi almasının mümkün olmadığı durumlarda intramüsküler uygulama tercih edilebilir. Akut davranış kontrolü sağlamak amacıyla 2-5 mg İM uygulanabilir. Klinik yanıta göre doz 4-8 saat aralıklarla tekrarlanabilir. Günlük toplam intramüsküler dozun 20 mg’ı aşmaması önerilmektedir.
Tedavi sırasında hastalar ekstrapiramidal yan etkiler, akut distoni, akatizi, sedasyon, ortostatik hipotansiyon ve QT uzaması açısından yakından izlenmelidir. Özellikle yüksek doz uygulanan hastalarda ve intravenöz kullanım durumunda kardiyak monitörizasyon önerilmektedir.
Şizofreni
Haloperidol, şizofreni tedavisinde uzun yıllardır kullanılan birinci nesil (tipik) antipsikotiklerden biridir. Özellikle halüsinasyonlar, hezeyanlar, düşünce bozuklukları ve davranışsal düzensizlikler gibi pozitif semptomların kontrolünde etkilidir.
Orta şiddette şizofreni semptomları bulunan hastalarda başlangıç tedavisi genellikle oral yolla uygulanır. Önerilen doz, günde 2 veya 3 doza bölünerek verilen 0.5-2 mg’dır. Hastanın klinik yanıtına ve tolerabilitesine göre doz kademeli olarak artırılabilir.
Daha ağır semptomları bulunan hastalarda günlük dozlar artırılabilmekle birlikte, toplam günlük dozun 30 mg’ı aşmaması önerilmektedir. Tedavide amaç, semptom kontrolünü sağlayan en düşük etkili dozu kullanmaktır.
Akut psikotik alevlenme veya belirgin ajitasyon varlığında intramüsküler uygulama tercih edilebilir. Bu durumda 2-5 mg İM haloperidol uygulanabilir ve klinik yanıta göre 4-8 saat aralıklarla tekrar doz verilebilir. Günlük toplam intramüsküler dozun 20 mg’ı geçmemesi önerilir.
Uzun dönem tedavi gerektiren ve oral ilaç uyumu düşük olan hastalarda haloperidol dekanoat gibi uzun etkili depo preparatlar tercih edilebilir. Depo tedaviye geçiş öncesinde hastanın oral haloperidole tolerans göstermiş olması önerilmektedir.
Tedavi süresince hastalar ekstrapiramidal yan etkiler, akut distoni, akatizi, parkinsonizm, tardif diskinezi, hiperprolaktinemi ve QT uzaması açısından izlenmelidir. Özellikle yüksek doz kullanan hastalarda ve eşlik eden kardiyak risk faktörleri bulunan olgularda EKG monitorizasyonu düşünülmelidir.
⚠️ UYARI
• Haloperidol QT uzaması ve ciddi ventriküler aritmilere neden olabileceğinden rutin intravenöz kullanım önerilmez. Acil serviste mümkün olduğunca intramüsküler uygulama tercih edilmelidir.
• Ekstrapiramidal yan etkiler (özellikle akut distoni, okülojirik kriz ve tortikollis) gelişebilir. Bu durumda Biperiden (Akineton®) 2.5-5 mg İM/İV uygulanabilir.
• Yaşlı hastalarda ve deliryumlu olgularda mümkün olan en düşük etkili doz kullanılmalı, sedasyon ve hipotansiyon açısından yakın takip edilmelidir.
Gebelik
Gebelik kategorisi C’dir. Hamile kadınlarda haloperidol kullanımına ilişkin geniş kapsamlı kontrollü çalışmalar yoktur. Ancak birkaç raporda haloperidol kullanan gebelerin yenidoğanlarında uzuv malformasyonlarına dair bildirimler vardır. Bu deneyimler haloperidole bağlı fetal anomali olasılığını dışlamadığından, ilaç yalnızca yararı fetüs için potansiyel riskten ağır basıyorsa kullanılmalıdır.
Emzirme
Anne sütüne geçtiğinden, haloperidol kullanan kadınlar bebeklerini emzirmemelidir.
Yan Etki
- QT uzaması
- Torsades de pointes
- Akut distoni
- Akatizi
- Nöroleptik malign sendrom
- Parkinsonizm
- Tardif diskinezi
- Antikolinerjik etkiler: yüksek sıcaklık, ağız kuruluğu, uyuşukluk veya sedasyon, kabızlık, idrar retansiyonu
- Sedasyon
- Kilo alma
- Erkeklerde erektil disfonksiyon
- Kadınlarda oligomenore veya amenore
- Ortostatik hipotansiyon
EKG Değişiklikleri: Haloperidol kullanımında görülen en sık yan etkilerden biri torsades de pointes’ı da içeren ventriküler disritmi riskinde artışa yol açan EKG’de QT uzamasıdır. 35 mg kadar düşük kümülatif haloperidol dozlarında önemli QT uzamaları olabildiği bildirilmiştir. Haloperidol ile ilişkili torsades de pointes insidansı tam olarak bilinmemekle birlikte vaka kontrol çalışmalarından elde edilen bilgilerle %3.6 civarında tahmin edilmektedir. İntravenöz uygulama veya önerilenden yüksek dozlar QTc uzaması, torsades de pointes ve ani ölüm riski ile ilişkilendirilmiştir.
Tardif Diskinezi: Uzun süreli antipsikotik ilaç tedavisi sırasında veya tedaviyi bıraktıktan kısa süre sonra ortaya çıkabilen; sıklıkla orabukkal bölgede gözlenen ancak boyun, gövde ve ekstremiteleri de tutabilen, istemsiz ve tekrarlayıcı hareketlerden oluşan hiperkinetik hareket bozukluğudur.
Nöroleptik Malign Sendrom: Kas sertliği, hiperpireksi, değişen mental durum ve otonomik instabilite bulguları ile kendini gösterir.
Düşme: Haloperidol dahil antipsikotikler uyku hali, motor instabilite ve ortostatik hipotansiyon nedeniyle düşmelere bağlı kırıklara ve diğer yaralanmalara yol açabilir.
Toksisite
Haloperidolün en belirgin toksisite belirtileri şiddetli ekstrapiramidal semptomlar, hipotansiyon ve sedasyondur. Hastalar şiddetli solunum depresyonu veya hipotansiyondan kaynaklanan şok ile komada görünebilir. Ekstrapiramidal semptomlar akatizi, rijidite, bradikinezi, tremor ve akut distoniyi içerir. Doz aşımı, torsade de pointes olarak bilinen ve aritmiye veya kalp durmasına neden olabilen EKG değişiklikleriyle de ilişkilidir.
Antidot
Spesifik antidotu olmadığı için destekleyici tedavi uygulanır. Toksisite belirtileri gelişirse gastrik lavaj ve ardından aktif kömür düşünülmelidir. Havayolunun, solunumun ve dolaşımın sürdürülmesi kritik faktörlerdir. Ciddi ekstrapiramidal reaksiyonlar yavaş intravenöz 5 mg biperiden (Akineton®) enjeksiyonu ile tedavi edilebilir; gerekirse tekrarlanabilir. Oral veya intramüsküler biperiden birkaç gün veya hafta sürdürülebilir. Ekstrapiramidal yan etkilerde oral lorazepam 0.5-1 mg verilebilir ve 4-6 saatte bir tekrarlanabilir. Akut distoni benztropin ile tedavi edilebilir. Antikolinerjik yan etkilerde yavaş fizostigmin uygulanabilir, ancak nöbet riski nedeniyle dikkatli olunmalıdır. EKG ve hayati belirtiler torsades de pointes, QT uzaması veya aritmi açısından izlenmeli; EKG normale dönene kadar kardiyak izleme sürdürülmelidir.
Uyarı ve Önlemler
- Karaciğer yetmezliği olan hastalarda haloperidol plazma seviyeleri artabilir.
- CYP3A4 inhibitörleri ve/veya CYP2D6 inhibitörleri ile birlikte uygulandığında haloperidol plazma konsantrasyonları ve advers reaksiyonlar artar.
- Paroksetin 20 mg/gün ve ketokonazol 400 mg/gün ile birlikte uygulandığında QTc uzamasına neden olabilir.
- Güçlü CYP3A4 indükleyicileri haloperidol serum konsantrasyonlarını azaltabilir; indükleyici kesildikten sonra haloperidol konsantrasyonu artabilir ve doz azaltılması veya doz aralığı ayarlanması gerekebilir.
- Haloperidol CYP2D6 inhibitörü olduğundan trisiklik antidepresanların plazma konsantrasyonlarını artırabilir.
- Barbitüratlar, benzodiazepinler ve opioidler CNS depresyonuna neden olabileceğinden eşzamanlı kullanımdan kaçınılmalı veya çok dikkatli kullanılmalıdır.
Ticari İsim
- Norodol® 5 mg/1 ml IM/IV Çözelti İçeren Ampul
- Norodol® Dekonoat 50 mg/ml IM için enjeksiyon
- Norodol® 10 mg/2 ml solüsyon içeren ampul IM/IV
- Norodol® 2 mg/ml Oral Damla
- Norodol® 20 ml 2 mg damla
- Norodol® 5 mg Tablet
- Norodol® 10 mg Tablet
Kaynaklar
- Stahl SM. Stahl’s Essential Psychopharmacology: Neuroscientific Basis and Practical Applications. Cambridge University Press.
- Brunton LL, Hilal-Dandan R, Knollmann BC. Goodman & Gilman’s The Pharmacological Basis of Therapeutics. McGraw-Hill Education.
- Sadock BJ, Sadock VA, Ruiz P. Kaplan & Sadock’s Comprehensive Textbook of Psychiatry. Wolters Kluwer.
- American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients With Schizophrenia. American Psychiatric Association Publishing.
- Lexicomp. Haloperidol: Drug Information. Wolters Kluwer Clinical Drug Information.
- Micromedex. Haloperidol Drug Monograph. IBM Watson Health.
- Meyer-Massetti C, Cheng CM, Sharpe BA, et al. The FDA extended warning for intravenous haloperidol and torsades de pointes: how should institutions respond? Journal of Hospital Medicine.
- Beach SR, Celano CM, Noseworthy PA, Januzzi JL, Huffman JC. QT prolongation, torsades de pointes, and psychotropic medications. Psychosomatics.
