Vankomisin, acil serviste sepsis, persistan ateş ve bakteriyemi gibi ciddi enfeksiyon tablolarında, özellikle Gram-pozitif etkenlerin olası olduğu durumlarda yaygın olarak kullanılan trisiklik bir glikopeptid antibiyotiktir. Başta metisiline dirençli Staphylococcus aureus (MRSA) olmak üzere, metisiline duyarlı Staphylococcus aureus (MSSA), koagülaz-negatif stafilokoklar ve bazı enterokok türlerine karşı etkili olması nedeniyle ampirik tedavide önemli bir yere sahiptir.
İlk olarak Streptococcus orientalis’ten elde edilen vankomisin, bir hücre duvarı sentez inhibitörü olarak etki gösterir. Bakteriyel hücre duvarı oluşumunu engelleyerek peptidoglikan sentezini bozar ve bu mekanizma sonucunda bakteri hücresinin ölümüne yol açar. Bu özellikleri sayesinde vankomisin; streptokoklar, enterokoklar ve stafilokoklara bağlı ağır Gram-pozitif enfeksiyonların tedavisinde güvenle kullanılan temel antibiyotiklerden biridir.
İlaç Farmakolojisi
Ticari Form
Vancotek® 0,5 g I.V. enjeksiyonluk çözelti hazırlamak için liyofilize toz
Mekanizma
Vankomisin, bakterisidal etki gösteren bir glikopeptid antibiyotiktir ve bu etkisini bakteriyel hücre duvarında peptidoglikan polimerizasyonunu inhibe ederek gösterir. Bakteri hücre duvarı; N-asetilmuramik asit (NAM) ve N-asetilglukozamin (NAG) uzun polimerlerinden oluşan, yüksek derecede çapraz bağlı rijit bir peptidoglikan tabakası içerir.
Vankomisin, peptidoglikan öncüllerinin uç kısmındaki D-alanil–D-alanin (D-Ala–D-Ala) yapısına bağlanır. Bu bağlanma; glukoziltransferazı (peptidoglikan sentaz) ve P-fosfolipid taşıyıcıyı inhibe ederek NAM ve NAG’nin peptidoglikan tabakası içinde sentezlenmesini ve polimerizasyonunu engeller. Sonuçta hücre duvarı zayıflar, hücre içi bileşenler sızar ve bakteri hücresi ölür. Vankomisin yalnızca Gram-pozitif bakterilere karşı etkilidir.
Farmakokinetik
- Emilim: Oral biyoyararlanımı <%10. IV infüzyon sonrası hemen pik yapar.
- Dağılım: BOS hariç vücut dokularına geniş dağılır (0.4–1.0 L/kg). Proteinlere bağlanma %55.
- Metabolizma: Minimal, büyük oranda değişmeden atılır. Yarı ömür 4–6 saat (böbrek yetmezliğinde uzar).
- Atılım: %75 idrarla (glomerüler filtrasyon). Oral form dışkı ile atılır.
Endikasyonlar
Vankomisin, ciddi ve yaşamı tehdit eden Gram-pozitif enfeksiyonların tedavisinde kullanılır. Özellikle beta-laktam direnci veya beta-laktam intoleransı olan hastalarda ön plana çıkar.
- Sepsis ve Septik Şok: MRSA şüphesi olan ağır enfeksiyonlar.
- Bakteriyemi: MRSA veya KNS kaynaklı, persistan ateşli durumlar.
- Enfektif Endokardit
- Kateter ve Cihaz Enfeksiyonları
- Deri ve Yumuşak Doku Enfeksiyonları
- Pnömoni
- Kemik ve Eklem Enfeksiyonları
- Menenjit
- Clostridioides difficile Enfeksiyonu: Sadece oral form kullanılır.
Uygulama ve Dozaj
Vankomisin genellikle IV veya oral yolla uygulanır. IV formlar (500 mg, 1 g) seyreltilerek ve yavaş infüzyonla verilmelidir. Rektal uygulama off-label olarak mümkündür.
Erişkin Dozajı (İntravenöz)
- Endikasyon: MRSA ve diğer duyarlı Gram-pozitifler.
- Doz: Genellikle 2 g/gün.
- İnfüzyon Süresi: Her doz en az 60 dakika.
- Seyreltme: ≤5 mg/mL.
- İzlem: Böbrek fonksiyonu ve serum trough düzeyleri takip edilmelidir.
Erişkin Dozajı (Oral)
- Endikasyon: C. difficile ilişkili diyare ve stafilokokal enterokolit.
- CDAD: 125 mg günde 4 kez, 10 gün.
- Enterokolit: 500 mg–2 g/gün.
- Not: Böbrek yetmezliğinde doz ayarlaması gerekmez.
Özel Hasta Grupları
- Böbrek Yetmezliği: Doz ayarlaması gerekir.
- Pediatrik Hastalar: 10 mg/kg, 6 saatte bir.
- Neonatlar: Başlangıç 15 mg/kg, sonra 10 mg/kg.
- Yaşlı Hastalar: Yakın izlem gerekir.
Uyarılar
İnfüzyon reaksiyonları: Hızlı intravenöz uygulama hipotansiyon, flushing, eritem, ürtiker, kaşıntı, dispne ve nadiren kardiyak arreste yol açabilir.
Anestezik ajanlarla eş zamanlı uygulama infüzyon reaksiyonlarını artırabilir.
Vankomisin alan tüm hastalarda böbrek fonksiyonları düzenli olarak izlenmelidir.
Kontrendikasyonlar ve Uyarılar
Kesin Kontrendikasyon: Vankomisine karşı ciddi aşırı duyarlılık.
- Böbrek yetmezliği
- İşitme kaybı veya ototoksik ilaç kullanımı
- Eş zamanlı nefrotoksik ilaç kullanımı
- Gebelik (Kategori C)
- Yaşlı hastalar ve prematüreler
Yan Etkiler ve Toksisite
- Nefrotoksisite
- Ototoksisite
- Hipotansiyon
- Aşırı Duyarlılık
- Kırmızı Adam Sendromu
- Flebit, üşüme, titreme, nötropeni
Gebelik ve Emzirme
Gebelik: Oral form Kategori B, IV form Kategori C.
Emzirme: IV vankomisin süte geçer, oral form minimal emilir.
Ticari İsimler
Nacotek®, Vankopol®, Vankurais®, Vanmycin®, Vancomax®.
Formlar: 500 mg ve 1 g IV enjeksiyonluk flakon.
Kaynaklar
- StatPearls Publishing. Vancomycin.
