Akut Kolanjit

Kolanjit, safra yollarının bir enfeksiyonudur. En yaygın nedeni koledokolitiazistir. Ciddi bir enfeksiyondur, hatta ölümcül olabilir (%5-10). Kolanjit, ilk olarak 1877 yılında Jean M. Charcot (Fransız Nörolog) tarafından fark edilmiş ve bulguları ateş, sarılık ve sağ üst kadran ağrısı olarak tanımlanmıştır (Charcot Triadı). Bu bulgulara hipotansiyon (şok) ve konfüzyon (şuur bulanıklığı) eklendiğinde Reynolds Pentadı adını alır.

Günümüzde safra yollarına endoskopik girişimlerin artması (ERCP, stent) nedeniyle daha yaygın görülmeye başlanmıştır. Kolanjit geçiren hastaların çoğu antibiyotik tedavisine yanıt verir; ancak şiddetli veya toksik kolanjiti olan hastalar yanıt vermeyebilir ve acil safra drenajı gerektirebilir. Kolanjit, özellikle tedavi edilmezse, önemli mortalite ve morbidite potansiyeline sahiptir. Tedavi edilmeyen kolanjit için bildirilen ölüm oranları %88’e kadar çıkmıştır.

Charcot Triadı’nın Bileşenleri

Reynolds Pentadı

Charcot triadına ek olarak septik şok geliştiğini ve acil drenaj veya cerrahi müdahale gerekliliğini gösteren tablodur.

Patofizyoloji

Kolanjit (akut kolanjit), safra yollarının bakteriyel enfeksiyonudur ve genellikle safra akışının tıkanması (obstrüksiyonu) sonucu ortaya çıkar. Temel mekanizma, safranın bakterilerle kontaminasyonu ve basınç artışı nedeniyle enfeksiyonun safra yollarından kana yayılmasıdır (bakteriyemi/sepsis).

1- Safra Akışının Tıkanması (Biliyer Obstrüksiyon)

• En sık neden: Koledok taşı (koledokolitiazis)
• Diğer nedenler:
  • Pankreas başı tümörü
  • Kolanjiokarsinom
  • Striktür (örneğin postoperatif, primer sklerozan kolanjit)
  • Parazitler (örneğin Ascaris, Clonorchis)
  • Papilla Vateri’nin fonksiyon bozukluğu (Oddi sfinkter disfonksiyonu)

➜ Tıkanma sonucu safra akışı durur veya yavaşlar, safra yollarında basınç artar.

2- Safranın Sterilitesinin Bozulması (Bakteri Kontaminasyonu)

• Normalde safra sterildir.
• Ancak duodenumdan bakteriler retrograd (geri yönde) olarak safra yollarına geçebilir.
• Tıkanma durumunda bu bakteriler temizlenemez.
• En sık etken bakteriler:
  • E. coli
  • Klebsiella spp.
  • Enterococcus spp.
  • Enterobacter spp.

3- Safra Kanalında Basınç Artışı ve Enfeksiyon

• İntraluminal basınç > 20 cmH₂O olursa, bakteriler safra kanal duvarını aşarak kan dolaşımına geçer.
• Bu durum bakteriyemi ve sepsis gelişimine yol açar.
• Aynı zamanda hepatik sinüzoidler ve portal ven dalları yoluyla karaciğer parankimi de etkilenebilir.

4- Sistemik Enflamatuvar Yanıt (SIRS / Sepsis)

• Bakteriyel toksinler (özellikle endotoksinler) dolaşıma geçer.
• Bu, ateş, taşikardi, hipotansiyon, konfüzyon gibi sistemik belirtilere neden olur.
• İleri evrelerde Reynolds pentadı gelişir → sepsis ve septik şok tablosu.

Sonuç

• Tıkanma + enfeksiyon = kolanjit
• Safra yollarında tıkanıklık → safra birikimi → bakteriyel üreme → basınç artışı → bakteriyemi/sepsis

Etiyoloji

Kolanjit, çoğunlukla safra yollarının tıkanmasına (biliyer obstrüksiyon) bağlı gelişir. Tıkanıklık safra akışını durdurur, bakterilerin çoğalmasına ve enfeksiyona yol açar.

📌 En sık neden:

• Koledok taşı (koledokolitiazis) → olguların %60–70’i

📌 Diğer nedenler:

• Malign tıkanıklıklar:
  • Pankreas başı tümörü
  • Kolanjiokarsinom (safra yolu kanseri)
  • Ampulla Vateri tümörleri
• Benign striktürler:
  • Safra yolları cerrahisi sonrası daralma
  • Primer sklerozan kolanjit
  • Kronik inflamasyon veya travma sonrası fibrozis
• Paraziter nedenler:
  • Ascaris lumbricoides
  • Clonorchis sinensis
• İatrojenik nedenler:
  • ERCP, safra drenajı veya cerrahi girişim sonrası enfeksiyon
• Diğer nadir nedenler:
  • Oddi sfinkter disfonksiyonu
  • Safra stentinin tıkanması
  • Kist hidatik rüptürü veya safra fistülü

Sonuç olarak, kolanjitin en yaygın etiyolojik mekanizması taşa bağlı safra yolu tıkanıklığıdır; diğer nedenler genellikle tümöral veya yapısal daralmalardır.

Epidemiyoloji

Çoğunlukla yetişkinlerde görülür ve ortalama başlangıç yaşı 50-60’tır. Yenidoğanlarda ekstrahepatik biliyer atrezi (EHBA) kolanjitin bir nedenidir. Çocuklarda ve genç erişkinlerde koledok kisti kolanjite neden olabilir.

Klinik

Çoğu komplike olmayan biliyer kolik ağrısı, tedavi ile veya tedavisiz 4-6 saat içerisinde geçer. Hasta 6 saatin üzerinde sürekli ağrı tarifliyorsa, öyküsünde risk faktörü mevcutsa ve bu ağrıya yüksek ateş, sarılık eşlik ediyorsa kolanjit düşünülmelidir.

Tipik klinik koledokolitiazis ya da biliyer stent-cerrahi öyküsü olan hastada, titremeyle yükselen ateş (%95), karında sağ üst kadran ağrısı (%90) ve sarılık (%80) görülür.

Ağrının Özellikleri

• Ağrı sağ üst kadran ya da epigastrik bölgeye yayılır
• Bulantı/kusma ile ilişkilidir
• Sırta, sağ flank bölgesine ya da sağ skapula ucuna yayılabilir
• Yanma, basınç ya da ağırlık tarzındadır
• İntermitan ya da kolik şeklindedir
• Besin alımı sonrası (özellikle yağlı gıdalar) artar
• Benzer bir atak öyküsü mevcuttur
• Murphy işareti genellikle pozitiftir (akut kolesistit için yüksek sensitivite %63-90, fakat düşük spesifite %45-65)

Ateş
Enfeksiyon göstergesidir. Kolesistitli vakaların 1/3’ünde, kolanjit vakalarının > %90’ında görülür.

Sepsis Göstergeleri

• Hipotansiyon
• Bilinç değişikliği

Tanı

Bilirubin ve ALP yüksekliği olası safra yolu tıkanıklığı açısından uyarıcı olmalıdır. En sık görülen laboratuvar bulguları;

• Lökositoz
• Hiperbilirubinemi
• ALP yüksekliği
• Karaciğer enzimleri (GGT) de yükselebilir
• Kan kültürü %50 pozitiftir (üreme olur)
• Safra kültürlerinin hemen tamamında üreme olur (%60 polimikrobiyaldir; en çok E. coli, Klebsiella, enterokoklar, Bacteroides fragilis ürer)

Görüntüleme yöntemi olarak;

• USG (ultrasonografi)
• BT (bilgisayarlı tomografi)
• MRCP (manyetik rezonans kolanjiopankreatografi)
• ERCP (endoskopik retrograd kolanjiopankreatografi)
• PTK (perkütan transhepatik kolanjiografi)

uygulanabilir.

Konsültasyon

Aşağıdaki uzmanlarla zamanında istişarelerde bulunulmalıdır.

• Radyoloji (USG ve BT)
• Gastroenteroloji
• Genel Cerrahi

Tedavi

Hastaneye yatırılarak parenteral geniş spektrumlu antibiyotik uygulanır. Oral alım kapatılır. Biliyer dekompresyon (basıncın azaltılması) ve drenaj gerekebilir; safra yoluna endoskopik stent ya da nazobiliyer dren takılabilir (ERCP), PTK yapılabilir.

Prognoz

Erken antibiyotik tedavisi ve gerektiğinde safra yollarının uygun drenajı ve dekompresyonu uygulandığında prognoz iyidir. Kötü prognozla ilişkili olduğu bildirilen faktörler arasında;

• Yaşlılık
• Kadın cinsiyeti
• Akut böbrek yetmezliği
• Önceden var olan siroz
• Maligniteye bağlı safra tıkanıklığı

yer alır.

Komplikasyon

• Piyojenik karaciğer apsesi
• Tekrarlayan kolanjit
• Akut böbrek yetmezliği
• Sekonder biliyer siroz (uzun süredir devam eden tekrarlayan kolanjit)
• Portal hipertansiyon
• Karaciğer yetmezliği

Kaynaklar

• Mukai S, et al. Diagnosis and management of acute cholangitis. Gut. 2018;67(9):1568-1575.
• HPB Cerrahisi Derneği. Akut Kolanjit Kılavuzu.
• Qureshi WA. Cholangitis. Medscape. Updated 2021.
• Acil Tıp Uzmanları Derneği (ATUDER). Kolanjit ve Biliyer Aciller.
• Türk Cerrahi Derneği. Safra Kesesi ve Safra Yolları: Kolanjit.
• Klinik Gelişim Dergisi. Biliyer Sistem Enfeksiyonlarına Yaklaşım.

İlgili Yazı

Kolelitiazis