Madde Bağımlılığına Acil Yaklaşım

Madde bağımlılığı, bir kişinin bir veya birden fazla maddeye (örneğin, alkol, uyuşturucu, reçeteli ilaçlar) düzenli olarak kullanması ve bu kullanımın kontrol edilemeyen bir şekilde devam etmesi durumudur. Bağımlılık, fiziksel ve zihinsel olarak bağımlı olunan maddeye yönelik güçlü bir arzu, madde kullanımının kontrol edilememesi, kullanımın devam etmesine rağmen olumsuz sonuçların farkında olunması ve madde kullanımı nedeniyle iş, okul veya kişisel ilişkilerde sorunlar yaşanması gibi belirtilerle tanımlanır.

Madde bağımlılığı, hem bedensel hem de zihinsel bir bağımlılık içerebilir. Bedensel bağımlılık, vücudun maddeye fiziksel olarak alışması ve kullanımı durdurduğunda çeşitli yoksunluk belirtileriyle tepki vermesidir. Zihinsel bağımlılık ise kişinin madde kullanımına olan psikolojik bağımlılığıdır; yani, maddeye olan düşkünlük, kullanımı düşünme ve madde kullanma eyleminin yaşamın merkezi haline gelmesi gibi psikolojik etkileri içerir.

Madde bağımlılığı, kişinin yaşamını olumsuz etkileyebilir ve ciddi sağlık sorunlarına, sosyal ve ilişkisel sorunlara, finansal zorluklara ve yasal sorunlara neden olabilir. Bağımlılık, uzun vadeli tedavi, destek ve terapi gerektirebilir.

Madde kullanımı İle İlişkili Bozukluklar iki gruba ayrılır:

1- Madde Kullanım Bozuklukları:

• Madde Bağımlılığı
• Madde Kötüye Kullanımı

2- Madde Kullanımının Yol Açtığı Bozukluklar:

• İntoksikasyonu
• Yoksunluk
• Delirium, Demans, Amnestik Bozukluk
• Psikotik Bozukluk, Duygudurum Bozukluğu
• Anksiyete Bozukluğu, Cinsel İşlev Bozukluğu, Uyku Bozukluğu

PATOFİZYOLOJİ

Madde bağımlılığı, kullanılan maddelerin ödül sistemi, karar verme, hafıza ve bellek ile ilgili beyin yapılarında değişikliklere neden olan bir durumdur. Mezokortikolimbik sistem, bu değişikliklerde önemli bir rol oynamaktadır. Dopaminerjik yolları içeren mezokortikolimbik yolak, özellikle ventral striatumda dopamin salınımını arttırarak ödül sisteminin aktivasyonunu sağlar. Bu yolak, madde kullanımı ve diğer bağımlılık yapıcı davranışların oluşumunda temel bir rol oynar.

Bağımlılık oluşturan maddeler, mezolimbik dopamin yolaklarını aktive ederek ödül hissini arttırır. Bu yolaklar, ventral tegmental alan (VTA) tarafından başlatılır ve dopamin salgılayan nöronlar aracılığıyla nukleus akkumbens (NAc), prefrontal korteks (PFC) ve amigdala gibi beyin bölgelerine yayılır. Bu süreçte, dopaminin artan salınımı doğal ödüllerden daha fazla etki yaratabilir.

Madde bağımlılığı sadece mezokortikolimbik sistemle sınırlı değildir; nigrostriatal yolak da bağımlılık gelişiminde rol oynar. Bu yolak, substansiya nigra pars kompakta ve dorsal striatum arasında uzanır. Ventral striatum motivasyon ve pekiştirmenin öğrenilmesiyle ilişkilendirilirken, dorsal striatum eylem seçimi ve alışkanlıkların gelişimiyle ilgilidir.

Madde kullanımının ilk aşamalarında, özellikle ventral striatumda haz ve doyum hissi oluşur. Ancak herkesin madde kullanımıyla bağımlılık geliştirmesi beklenmez. Bu, hem maddenin bağımlılık oluşturma potansiyelinin farklılığıyla hem de kişinin genetik özellikleriyle ilgilidir. İlk kullanımdan sonra, impulsivite döneminde etkin beyin yapısı ventral striatumdur. Daha sonra, kullanım devam ettikçe kompulsivite dönemi başlar ve bu dönemde etkin beyin yapısı dorsal striatuma kayar.

ETİYOLOJİ

• Alkol (Bağımlılık-Kötüye Kullanım-İntoksikasyon- Yoksunluk)
• Amfetaminler (Bağımlılık-Kötüye Kullanım-İntoksikasyon- Yoksunluk)
• Kafein (İntoksikasyon)
• Kannabis: Kenevir veya kendir: esrar (Bağımlılık-Kötüye Kullanım-İntoksikasyon)
• Kokain (Bağımlılık-Kötüye Kullanım-İntoksikasyon- Yoksunluk)
• Halüsinojenler: LSD, meskalin ve halüsinojen mantarlar (magic mushroom)
• İnhalanlar: Yapıştırıcılar, zamk, tiner, boya spreyleri
• Nikotin (Bağımlılık)
• Opiyatlar: Afyon türevleri: Morfin, Kodein, Eroin, Fentanil vb.
• Fensiklidin: PCP, Melek tozu
• Sedatifler, Hipnotikler ve Anksiyolitikler (Barbitüratlar, Benzodiazepinler vb.)
• Çoğul madde

EPİDEMİYOLOJİ

Alkol ve tütünden sonra tüm dünyada en sık kullanılan keyif verici madde esrar ve ve opioidlerdir. 2019 Dünya Uyuşturucu Raporu’na göre, 2017 yılında 15-64 yaş arası nüfusun %5.5’i, yaklaşık 270 milyon kişi, madde kullanmıştır. Madde kullanımına bağlı ölümlerin %66’sının sebebi olan opioid kullanımı bir önceki yıla göre %56 oranında artmıştır. En ciddi sağlık sorunları, maddeyi enjekte eden kişilerde görülmektedir; yarıdan fazlası Hepatit C, yaklaşık %10’u ise HIV ile yaşamaktadır.

KLİNİK

Bağımlılığı olan bireylerin öyküsü ve fiziksel muayenesi, bağımlılığın türüne, alınan maddeye, alımdan bu yana geçen süreye ve bağımlılığın aşamasına bağlı olarak değişir. Örneğin, alkol zehirlenmesi olan bir hastada konuşma bozukluğu, ataksi ve muhakeme bozukluğu gibi belirtiler gözlemlenebilir. Etanol, metanol, izopropanol ve etilen glikol alan bireylerde alımın dozuna ve zaman dilimine bağlı olarak bu süreç hızla Merkezi Sinir Sistemi (MSS) depresyonu, koma ve çoklu organ yetmezliğine doğru ilerleyebilir. Kokain ve diğer uyarıcılarla ilgili olan bireylerde ise anksiyete, potansiyel psikoz ve sempatik etkiler (taşikardi, taşipne, yüksek tansiyon, vb.) gözlemlenir.

Madde bağımlılığı, ani gelişen veya madde kullanımıyla hemen ortaya çıkan bir durum değildir. Zaman içinde gelişen bir süreçtir. Bu sürecin hangi aşamasında olduğunu bilmek, uygulanacak tedavi yöntemi açısından büyük önem taşır.

Bağımlılığın 6 aşaması aşağıdaki gibidir:

1. İlk Kullanım: Genellikle sosyal çevre ve akran baskısı nedeniyle gerçekleşir. Merak korkuyu yener ve “bir kereden bir şey olmaz” denir.
2. Sürekli Kullanım: Alışma ve bağımlı olmaya doğru ilerleme dönemidir. “İstediğim zaman bırakabilirim” inancı hakimdir.
3. Tolerans: Önceki etkiyi hissetmek için daha yüksek doza ihtiyaç duyulur.
4. Bağlı Olmaya İlerleme: Kullanım bırakıldığında fiziksel yoksunluk belirtileri başlar.
5. Bağımlılık: Madde olmadan “normal” hissedilmez. Madde odaklı yaşam başlar.
6. Tedavi Süreci: Kabullenme ve yaşam biçimi değişikliği gerektirir.

🔴 Sempatomimetik Etki Gösteren Maddeler

👉 Taşikardi + Hipertansiyon + Aritmi riski

🔵 Depresan (Sempatik Baskılayıcı) Maddeler

👉 Bradikardi / Hipotansiyon

🟡 Karışık / Doza Bağlı Etki Gösteren Maddeler

⚠️ Klinik İpuçları (Acil Servis)

• Taşikardi + hipertansiyon + göğüs ağrısı → Kokain / amfetamin düşün
• Bradikardi + hipotansiyon + bilinç baskılanması → Opioid / depresan
• QT uzaması + senkop → Sentetik maddeler / TCA
• Genç hastada MI → Kokain ilk sırada
• Göğüs ağrısı + terleme + ajitasyon = Kokain
• Bradipne + miyozis = Opioid
• Ortostatik hipotansiyon + taşikardi = Kannabis

LABORATUVAR

Eğer söz konusu olan psikoaktif bir madde ise;

• Geniş biyokimya, Kan gazı, Hemogram
• Yapılabiliyor ise kan ve idrardan madde analizi

Alkol: Kronik kullanımda MCV yüksekliği, BUN/Cr artışı, elektrolit dengesizliği. Akut zehirlenmede anyon açığı artışı.

Kokain: Seri EKG ve troponin takibi (Akut Koroner Sendrom riski).

Opioidler: Bradikardi, hipotansiyon, miyozis, hipotermi ve sedasyon.

TANI

Anamnez, klinik bulgular ve yapılan testlerle bir hastanın madde alımı hakkında şüphe duyulabilir. Anormal yaşam davranışları, klinik yakınmalar, kronik hastalıklar, sosyal izolasyon ve ağır bunalımlar tanıya yardımcı olabilir.

TEDAVİ

Tedavi yöntemleri klinik prezentasyona ve alınan maddeye göre değişmektedir. Bu hastaların hepsinde yönetim stratejisi, stresi azaltmak, hayati değerleri stabilize etmek ve kötüleşen hastalar için hızlı müdahale ekiplerini hazırlamakla başlar.

SORU

(İlgili soru linki buraya eklenecek)

PODCAST

(Podcast linki buraya eklenecek)

KAYNAKLAR

• NCBI – Substance Use
• Madde Bağımlılığı Tanı ve Tedavi Kılavuzu (2012)

İLGİLİ YAZI

Opioid Zehirlenmeleri