İlk olarak Barany tarafından 1921 yılında tanımlanan, daha sonra 1952 yılında Dix ve Hallpike tarafından karakteristik özellikleri tariflenen benign paroksismal pozisyonel vertigo (BPPV), başın pozisyonuyla ortaya çıkan kısa süreli ani baş dönmesi atakları ile karakterize periferik vestibüler bir hastalıktır. BPPV’nin tanımındaki “benign” sözcüğü, hastalığın ilerleyici olmadığını ve spontan remisyona girebileceğini belirtmek için kullanılır.
Vertigo santral veya periferik sebeplerle oluşabilir, fakat büyük bir çoğunluğu periferik nedenlidir. BPPV ise periferik vestibüler sistem hastalıkları içinde tekrarlayan vertigonun en sık nedenidir.
Etiyoloji
BPPV’nin kesin etiyolojisi belli değildir. Etiyoloji, kupulolitiyazis ve kanalolitiyazis teorileriyle açıklanmaktadır. Kupulolitiyazis teorisinde, utrikül ve sakkülden kaynaklanan kalsiyum karbonat kristallerinin semisirküler kanal kupulasını tutması sonucu vertigo atakları oluşur. Kanalolitiyazis teorisinde ise kalsiyum karbonat kristallerinin kanal içine düşmesi ve serbest olarak hareket etmesi sonucu vertigo ortaya çıkar.
Her iki durumda da baş dönmesi ve etkilenen kanala özgü nistagmus ortaya çıkar. Olguların %80’inde neden kanalolitiyazistir. BPPV, üç semisirküler kanaldan herhangi birini etkileyebilse de, posterior semisirküler kanal yaklaşık %90 oranla en sık tutulan kanaldır.
Epidemiyoloji
BPPV’nin yaşam boyu prevalansı %2,4’tür. Bir yıllık yaygınlığı yaşla birlikte artar ve 18-39 yaş arasındaki hastalara kıyasla 60 yaş üzerindeki hastalarda yaklaşık yedi kat daha yüksektir. BPPV, kadınlarda her yaş grubunda erkeklerden daha sık görülür.
Klinik
Baş dönmesi olan hastadan alınacak dikkatli bir öykü, tanı koymada fizik muayene ve özel vestibüler testlerden önce gelir ve büyük önem taşır. Hastanın gerçek bir baş dönmesi mi, yoksa başka bir denge bozukluğu mu tarif ettiği ayırt edilmelidir. Son zamanlarda geçirilen üst solunum yolu enfeksiyonu, travma, cerrahi müdahaleler, kullanılan ototoksik ilaçlar, kötü alışkanlıklar, uzun süren yolculuk öyküsü, uzun süreli yatak istirahati, stres ve yorgunluk ile baş dönmesine eşlik eden diğer belirtiler mutlaka değerlendirilmelidir.
BPPV için öykü oldukça tipiktir; hastalar belirli baş pozisyonlarıyla ortaya çıkan, sıklıkla şiddetli ve kısa süreli çevrenin hareket illüzyonu şeklinde baş dönmesi tarif eder. Baş dönmesi ataklarının yatağa yatmak, yatakta sağa veya sola dönmek, aşağı eğilmek veya yukarı bakmak gibi hareketlerle ortaya çıkması karakteristiktir. Baş dönmesi atakları genellikle 30 saniyenin altında sürer; ancak hastalar bu atakları daha uzun algılayabilir.
Özellikle sabahları yataktan kalkarken baş dönmesi atakları çok şiddetli olabilir. Bunun nedeni, uykuda kalsiyum karbonat kristallerinin kanalın bir bölümünde yoğunlaşması ve yataktan kalkarken şiddetli baş dönmesi atağına neden olmasıdır. Hastalar gün boyu devam eden sersemlik hissinden yakınabilir. Uyku sırasında dönme ile baş dönmesi atakları tetiklenebilir. Hastaların çoğunda BPPV, haftalar süren ataklar halinde devam eder ve sonra kendiliğinden düzelir. Haftalar, aylar hatta yıllar sonra tekrarlayabilir. Uzun yıllardır tekrarlayan vertigo atakları olan hastalarda, muayene de normal ise tanı büyük olasılıkla BPPV’dir.
- Baş dönmesi
- Denge kaybı
- Bulantı
- Kusma
- Nistagmus
Hastalarda başka bir nedenle işitme kaybı yoksa odyolojik bulgular genellikle normaldir. Tinnitus ve kulakta dolgunluk hissi eşlik etmez. Hastanın vertigosu ve nistagmusu bazı manevralar ile ortaya çıkarılabilir. Bu manevralar tanıda kullanılır.
Vertigonun süresi önemli bilgiler verir:
- Saniyeler sürmesi BPPV’yi,
- Dakikalar sürmesi vasküler nedenleri,
- Saatler sürmesi Meniere hastalığını,
- Günler sürmesi vestibüler nöriniti,
- Haftalar veya aylar sürmesi ise santral ve psikolojik nedenleri düşündürür.
Bu nedenle provoke eden durumlar mutlaka araştırılmalıdır.
Tanı
BPPV tanısı; dikkatli anamnez, fizik muayene ve spesifik pozisyonel manevralar ile ortaya çıkarılan nistagmus özelliklerine dayanır. Tanıda rutin görüntülemenin (BT-MR) yeri yoktur. Tanı için nistagmus atağını ortaya çıkaran manevralar kullanılır.
2017 yılında Amerikan Otolarengoloji Baş Boyun Cerrahisi Derneği (AAO-HNS) tarafından yayımlanan Benign Paroksismal Pozisyonel Vertigo Kılavuzu’nda tanı için Dix-Hallpike manevrası önerilmektedir. 
Dix-Hallpike manevrası ile posterior kanal BPPV tanısının doğrulanması gerektiği belirtilmektedir. Buna göre tanı kriterleri şunlardır:
- Öyküde baş hareketi ile provoke olan ani baş dönmesi bulunması
- Fizik muayenede Dix-Hallpike testi ile tetiklenen rotatuvar nistagmusla birlikte vertigo olması
- Dix-Hallpike testi sonrası nistagmus ve vertigo başlangıcı arasında latent bir periyot bulunması; tipik gecikme süresi 5-20 saniyedir
- Provoke edilen baş dönmesi ve nistagmus atağının çoğunlukla 60 saniyenin altında sonlanması
Ayırıcı tanı
- Labirentit
- Meniere hastalığı (idiopatik endolenfatik hidrops)
- Migren baş ağrısı
- Multipl skleroz
- Hemorajik inme
- İskemik inme
- Sistemik lupus eritematozus (SLE)
- Vestibüler nöronit
Tedavi
BPPV hastalarında medikal ilaç tedavisi rutin olarak önerilmemektedir. Ancak vertigo tedavisinde genel acil yaklaşım içinde medikal ilaçlar (dramamine, diazepam, nootropil) sık kullanıldığı için, BPPV tedavisinde de yaygın olarak uygulanabilmektedir. BPPV hastaları için en uygun tedavi yaklaşımı kanalit repozisyon manevralarının, yani Epley ve Semont manevralarının uygulanmasıdır. Medikal tedavi ise şiddetli anksiyetesi veya bulantı-kusması olan hastalarda manevra öncesinde hastanın konforunu artırmak amacıyla düşünülebilir.
Epley manevrası:
Semont manevrası:
Kaynaklar
- Bhattacharyya N, Gubbels SP, Schwartz SR, et al. Clinical Practice Guideline: Benign Paroxysmal Positional Vertigo (Update). Otolaryngology–Head and Neck Surgery. 2017;156(3_suppl):S1-S47. doi:10.1177/019459981668966
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7378380/
İlgili yazı
